🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:19:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हूर्णः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हूर्णः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हूर्णः

अर्थ: गिरना, दूर हटना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: कौटिल्ये

अंग्रेज़ी: to fall off, to move away, to retract

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हूर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हूर्छ् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हूर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहूर्णःहूर्णौहूर्णाः
द्वितीयाहूर्णम्हूर्णौहूर्णान्
तृतीयाहूर्णेनहूर्णाभ्याम्हूर्णैः
चतुर्थीहूर्णायहूर्णाभ्याम्हूर्णेभ्यः
पञ्चमीहूर्णात् / हूर्णाद्हूर्णाभ्याम्हूर्णेभ्यः
षष्ठीहूर्णस्यहूर्णयोःहूर्णानाम्
सप्तमीहूर्णेहूर्णयोःहूर्णेषु
सम्बोधनहे हूर्णहे हूर्णौहे हूर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हूर्छ् (भ्वादिगण) · अर्थ: गिरना, दूर हटना (कौटिल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहूर्छतिहूर्छतःहूर्छन्ति
मध्यमहूर्छसिहूर्छथःहूर्छथ
उत्तमहूर्छामिहूर्छावःहूर्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हूर्छति · लिट्: जुहूर्छ · लुट्: हूर्छिता · लृट्: हूर्छिष्यति · लोट्: हूर्छतात् · लङ्: अहूर्छत् · विधिलिङ्: हूर्छेत् · आशीर्लिङ्: हूर्छ्यात् · लुङ्: अहूर्छीत् · लृङ्: अहूर्छिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हूर्छन · ण्वुल्: हूर्छकः · तृच्: हूर्छिता · ण्यत्: हूर्छ्यः · तव्य: हूर्छितव्यः · अनीयर्: हूर्छनीयः · क्त: हूर्णः · क्तवतु: हूर्णवान् · शतृ: हूर्छन् · स्य-शतृ: हूर्छिष्यन् · क्त्वा: हूर्छित्वा · ल्यप्: प्रहूर्छ्य · तुमुन्: हूर्छितुम् · णमुल्: हूर्छम् · घञ्: हूर्छः · क्तिन्: हूर्ति · क्वसु: जुहूर्छ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हूर्ण
हूर्ण
hūrṇa
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हूर्छित or हूर्ण, mfn. (p.p.) gone crookedly Gr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1301,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हूर्णःहूर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हूर्छ् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हूर्णः 📚 ➤ गिरना, दूर हटना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: कौटिल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हूर्ण 📚or हूर्ण, mfn. (p.p.) gone crookedly Gr🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हूर्णः: हूर्छ् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬