🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हेती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हेती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हेती

अर्थ: "हन् करणे क्तिन्, नि२" "शस्त्र, अस्त्र"

संस्कृत: अग्निज्वाला, आयुधम्, रवेरर्चिः · पर्याय: ज्वाला, कीला, अर्चिस्, शिखा, मयूख

व्युत्पत्ति: हन्+क्तिन्,नि . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हेति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. हेति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. हेति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. हेति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. हेति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. हेति (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हेति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेतिःहेतीहेतयः
द्वितीयाहेतिम्हेतीहेतीः
तृतीयाहेत्याहेतिभ्याम्हेतिभिः
चतुर्थीहेतये / हेत्यैहेतिभ्याम्हेतिभ्यः
पञ्चमीहेतेः / हेत्याःहेतिभ्याम्हेतिभ्यः
षष्ठीहेतेः / हेत्याःहेत्योःहेतीनाम्
सप्तमीहेतौ / हेत्याम्हेत्योःहेतिषु
सम्बोधनहे हेतेहे हेतीहे हेतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हेति
हेति
heti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अग्नि की लपट के नाम (1.1.68) ज्वाला · कीला · अर्चि · शिखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वज्र । भाला ।
२. अस्त्र ।
३. घाव । जख्म ।
४. आघात । चोट ।
५. आग की लपट । लौ ।
६. सूर्य की किरन ।
७. धनुष की टंकार ।
८. औजार । यंत्र ।
९. ज्योति । प्रकाश । तेज । दीप्ति ।
१०. अंकुर । अँखुवा ।
हेति २ संज्ञा पुं॰
१. प्रथम राक्षस राजा जो मधुमास या चैत्र में सूर्य के रथ पर रहता है । यह प्रहेति का भाई और विद्युत्केश का पिता कहा गया है । (वैदिक) ।
२. भागवत में वर्णित एक असुर का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेति &c. See p. 1303, col. 3.
हेति f. (fr. √ 1. हि; in later language also m.) a missile weapon, any weapon (also personified), RV. &c. &c.
stroke, wound, Sāy.
Agni's weapon, flame, light, MBh.; Kāv. &c.
a ray of the sun, L.
rapid motion, shot, impact (of a bow-string), RV.
an implement, instrument, BhP.
a young shoot or sprout, L.
हेति m. N. of the first Rākṣasa king (represented as occupying the Sun's chariot in the month Caitra or Madhu), R.
of an Asura, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेतिः m. f. [हन्-करणे क्तिन् नि˚] 1 A weapon, a missile; समरविजयी हेतिदलितः Bh. 2. 44; R. 10. 12; Ki. 3. 56, 14. 30. --2 A stroke, injury. --3 A ray of the sun. --4 Light, splendour. --5 Flame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेति स्त्री हन--करणे क्तिन् नि० । १ अस्त्रे २ अग्निशिखायां ३ सूर्य्यकिरणे अमरः । ४ तेजोमात्रे भरतः ५ साधने च श्रीधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5434,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेतिः, स्त्री, (हन्यतेऽनयेति । हन + “ऊतियूति- जूतिसातिहेतिकीर्त्तयश्च ।” ३ । ३ । ९७ । इति क्तिन् । निपातितश्च ।) अस्त्रम् । (यथा, रघुः । १० । १२ । “दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां मदरागविलोपिभिः । हेतिभिश्चेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥” हिनोति इति । हि + क्तिन् । निपातितश्च ।) सूर्य्यकिरणः । अग्निशिखा । इत्यमरः । ३ । ३ । ७० ॥ शिखा । तत्रैव । १ । १ । ६० ॥ तेजोमात्रम् । इति भरतः ॥ साधनम् । यथा, -- “सध्रुङ्नियम्य यतयो यमकर्त्तहेतिं जह्युः स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः ॥” इति श्रीभागवते । २ । ७ । ४७ ॥ कर्त्तो भेदः तन्निरासोऽकर्त्तः तत्र हेतिं साधनं जह्युः । इति श्रीधरस्वामी ॥ पुं, असुरविशेषः । यथा, भागवते । ६ । १० । २० । “पुनोमा वृषपर्व्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः । दैत्येया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-547-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हेतीहेति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हि + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: हेति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | हेति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हेती 📚 ➤ "हन् करणे क्तिन्, नि२" "शस्त्र, अस्त्र"
संस्कृत: अग्निज्वाला, आयुधम्, रवेरर्चिः · पर्याय: ज्वाला, कीला, अर्चिस्, शिखा, मयूख

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हेति 📚वज्र । भाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हेति
अग्नि की लपट के नाम (१.१.६८) — ज्वाला, कीला, अर्चि, शिखा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हेती: हि + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें