🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

होमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

होमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

होमः

अर्थ: यज्ञाग्नि में घी की आहुति देना

संस्कृत: देवयज्ञः

व्युत्पत्ति: हु + मन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. होम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — होम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहोमःहोमौहोमाः
द्वितीयाहोमम्होमौहोमान्
तृतीयाहोमेनहोमाभ्याम्होमैः
चतुर्थीहोमायहोमाभ्याम्होमेभ्यः
पञ्चमीहोमात् / होमाद्होमाभ्याम्होमेभ्यः
षष्ठीहोमस्यहोमयोःहोमानाम्
सप्तमीहोमेहोमयोःहोमेषु
सम्बोधनहे होमहे होमौहे होमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — होम
होम
homa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
होम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्राह्मणों द्वारा नित्य करणीय पंचमहायज्ञों में एक यज्ञ जिसे देवयज्ञ कहते हैं ।
२. देवताओं के उद्देश्य से अग्नि में घृत, जौ आदि डालना । हवन । यज्ञ । आहुति देने का कर्म । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—होम करते हाथ जलना = सत्कार्य करने के फलस्वरूप कष्ट उठाना । अच्छा काम करते हुए बुरा बनना । होम कर देना । (१) जला डालना । भस्म कर देना । (२) नष्ट करना । बरबाद करना । (३) उत्सर्ग करना । छोड़ देना ।
होम डिपार्टमेंट संज्ञा पुं॰ [अं॰] दे॰ 'स्वराष्ट्र विभाग' ।
होम मिनिस्टर संज्ञा पुं॰ [अं॰]दे॰ 'स्वराष्ट्र मंत्री' ।
होम मेंबंर संज्ञा पुं॰ [अं॰] दे॰ 'स्वराष्ट्र मंत्री' ।
होम सेक्रेटरी संज्ञा पुं॰ [अं॰]दे॰ 'स्वराष्ट्र मंत्री' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
होम m. the act of making an oblation to the Devas or gods by casting clarified butter into the fire (see देव-यज्ञ and IW. 245), oblation with fire, burnt-offering, any oblation or sacrifice (अयुत-ह्˚, ‘a sacrifice of 10,000 burnt-offerings to the planets’), AV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1306,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
होमः [हु-मन्] 1 Offering oblations to gods by throwing ghee into the consecrated fire, (one of the five daily Yajñas, to be performed by a Brāhmaṇa, called देवयज्ञ q. v.). --2 A burnt offering. --3 A sacrifice. --Comp. --अग्निः the sacrificial fire. --कुंडं a hole in the ground for receiving the consecrated fire. --तुरंगः a sacrificial horse; R. 3. 38. --धानं a sacrificial chamber. --धान्यं {1} sesamum. {2} barley. --धूमः the smoke of a burnt-offering or sacrificial fire. --भस्मन् n. the ashes of a burnt offering. --वेला the time for offering oblations. --शाला a sacrificial hall or chamber.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
होम पु० हु--मन् । देवतोद्देशेन वह्नौ मन्त्रद्वारा घृतादित्याग- रूपे हवने नित्यं गृहस्थकर्त्तव्येषु पञ्चसु यज्ञेषु मध्ये २ देवयज्ञे अमरः । ३ श्राद्धीयविप्रपाणौ श्राद्धीयाग्रभागस्य मन्त्रेण दाने च श्रा० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5438,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "होम" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
होमःहोम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

होमः 📚 ➤ यज्ञाग्नि में घी की आहुति देना
संस्कृत: देवयज्ञः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
होम 📚ब्राह्मणों द्वारा नित्य करणीय पंचमहायज्ञों में एक यज्ञ जिसे देवयज्ञ कह…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • होमः: हु + मन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें