🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:43:43 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

आतप (पुंलिङ्ग)

गर्मी, धूप

🔎 आपका लिखा रूप आतपाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआतपःआतपौआतपाः
द्वितीयाआतपम्आतपौआतपान्
तृतीयाआतपेनआतपाभ्याम्आतपैः
चतुर्थीआतपायआतपाभ्याम्आतपेभ्यः
पञ्चमीआतपात् / आतपाद्आतपाभ्याम्आतपेभ्यः
षष्ठीआतपस्यआतपयोःआतपानाम्
सप्तमीआतपेआतपयोःआतपेषु
सम्बोधनहे आतपहे आतपौहे आतपाः

अर्थ: गर्मी, धूप
संस्कृत: आतपः · पर्याय: प्रकाश, द्योत

📚 अमरकोश में:
• धूप/प्रकाश के नाम (१.३.३८) — पर्याय: प्रकाश, द्योत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तप (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप आतपाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपःतपौतपाः
द्वितीयातपम्तपौतपान्
तृतीयातपेनतपाभ्याम्तपैः
चतुर्थीतपायतपाभ्याम्तपेभ्यः
पञ्चमीतपात् / तपाद्तपाभ्याम्तपेभ्यः
षष्ठीतपस्यतपयोःतपानाम्
सप्तमीतपेतपयोःतपेषु
सम्बोधनहे तपहे तपौहे तपाः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम

📚 अमरकोश में:
• ग्रीष्म के नाम (१.४.२०) — पर्याय: ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम
• ब्रह्म (नपुं॰) (३.३.१२२) — पर्याय: वेद, परम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें