🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:28:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आतपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आतपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आतपः

अर्थ: गर्मी, धूप

संस्कृत: आतपः · पर्याय: प्रकाश, द्योत

व्युत्पत्ति: आ+तप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आतप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + तप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आतप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआतपःआतपौआतपाः
द्वितीयाआतपम्आतपौआतपान्
तृतीयाआतपेनआतपाभ्याम्आतपैः
चतुर्थीआतपायआतपाभ्याम्आतपेभ्यः
पञ्चमीआतपात् / आतपाद्आतपाभ्याम्आतपेभ्यः
षष्ठीआतपस्यआतपयोःआतपानाम्
सप्तमीआतपेआतपयोःआतपेषु
सम्बोधनहे आतपहे आतपौहे आतपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आतप
आतप
ātapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धूप/प्रकाश के नाम (1.3.38) प्रकाश · द्योत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आतपी, आतप्त]
१. धूप । घाम । उ॰—मृदुल मनोहर सुंदर गाता । सहत दुसह बन आतप बाता । —मानस, ४ ।१ ।
२. गर्मी । उष्णता ।
३. सूर्य का प्रकाश ।
४. ज्वर । बुखार । यौ॰—आतपक्लांत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-तप mfn. causing pain or affliction, RV. i, 55, 1
आ-तप (अस्), m. (ifc. f(आ). , R.; Śak.) heat (especially of the sun), sunshine, KaṭhUp.; Mn. &c.
आ-तप moonshine, Daś.; Harav.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतप a. Ved. Causing pain or affliction. --पः 1 Heat (of the sun, fire &c.), sunshine; आतपायोज्झितं धान्यं Mb. exposed to the sun; तमातपक्लांतं R. 2. 13; शीतातपाभिघातान् Ms. 12. 77; प्रचंड˚ Rs. 1. 11, 10; सूर्य˚ Me. 108; बालातपः Ms. 4. 69 the morning sun; ˚आक्रांत exposed to heat. --2 Light; छायातपौ ब्रह्मविदो वदंति Kaṭh. --Comp. --अत्ययः passing of the sun's heat, sunset; आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु R. 1. 52. --अभावः non-existence of the sun's heat, shadow. --उदकं mirage. --त्रं, --त्रकं [आतपात् त्रायते, त्रै-क] an umbrella (of silk or leaves used as a parasol); तमातपक्लांतमनातपत्रं R. 2. 13, 47; पद्म˚ 4. 5; राज्यं स्वहस्तधृतदंडमिवातपत्रं Ś. 5. 6. --लंघनं being exposed to heat, catching the sun-stroke; आतपलंघनाद्वलवदस्वस्थशरीरा शकुंतला [] Ś. 3. --वर्ष्य a. (water &c.) produced by rain during sunshine. --वारणं [आतपं वारयति] an umbrella, parasol; नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणं R. 3. 70, 9. 15. --शुष्क a. dried in the sunshine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतप पु० आ--तप--घ । १ उद्द्योते, २ निविडकिरणे रौद्रे च । “आतपः कटुकोरूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषा- [] प्रदः । दाहवैवर्ण्यजननोनेत्ररोगप्रकोपनः” सुश्रुतः । “भवति वपुरवाप्तच्छायमेवातपेऽपि” माघः । “आतपात्ययसं- क्षिप्तनीवाराषु निषादिभिः” रघुः । “तमातपक्लान्तमनात- पत्रम्” रघुः । “शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः” कुमा० । “शीतातपाभिघाताश्च विविधानि भयानि च” मनुः । आतपश्च विरलसंयोगापन्नः सूर्य्यस्य किरणभेदः स एव रौद्रशब्दाभिधेयः प्रकाशस्तु ततोऽपि विरलसंयोगा- पन्न इति प्रकाशरौद्रयोर्भेदः । अस्य च निविडतेज- स्कत्वादुष्णस्पर्शवत्त्वम् तेन दुःखदायकत्वं मनुनोक्तम् । एवं “आतापतापितभूमौ माधव! माधव! मा धावेति” यशोदावाक्येऽपि । ३ प्रकाशे “छायातपौ ब्रह्मविदो- वदन्ति” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतपः, पुं, (आङ् + तप + अच् ।) रौद्रं । तत्पर्य्यायः । प्रकाशः २ द्योतः ३ । इत्य- मरः ॥ दिनज्योतिः ४ सूर्य्यालोकः ५ दिनप्रभा ६ रविप्रकाशः ७ प्रद्योतः ८ तमारिः ९ तापनः १० द्युतिः ११ । अस्य गुणाः । कटुत्वं । रूक्षत्वं स्वदमूर्च्छातृष्णादाहवैवर्ण्यजनकत्वं । नेत्ररोगप्रको- पनत्वञ्च ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ [] (“आतपः कटुको रुक्षः स्वेदमच्छातृषावहः । दाहवैवर्ण्यजननो नेत्ररोगप्रक्रोपनः” ॥ “आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् । दाहवैवर्ण्यकारी च” इति सुश्रुतः ॥ यथा शाकुन्तले, -- “कथमातपे गमिष्यसि परिवाधाकोमलैरङ्गैः” ॥ यथा ऋतुसंहारे, ११ । -- “मृगाः प्रचण्डातपतापिता भृशम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतप" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आतपःआतप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + तप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आतपः 📚 ➤ गर्मी, धूप
संस्कृत: आतपः · पर्याय: प्रकाश, द्योत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आतप 📚धूप । घाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आतप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आतपः: आ+तप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें