🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपः

अर्थ: तप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन या शरीर में जलना

संस्कृत: दाहे

अंग्रेज़ी: to become hot, to glow, to burn, to be jealous

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. तपस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तपस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. तपस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. तप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. तपस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. तप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तप् (चुरादिगण) · अर्थ: तप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन या शरीर में जलना (दाहे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअतपत् / अतपद् / अतापयत् / अतापयद्अतपताम् / अतापयताम्अतपन् / अतापयन्
मध्यमअतपः / अतापयःअतपतम् / अतापयतम्अतपत / अतापयत
उत्तमअतपम् / अतापयम्अतपाव / अतापयावअतपाम / अतापयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तपति · लट् (आत्मने.): तापयते · लिट्: तताप · लिट् (आत्मने.): तापयाञ्चक्रे · लुट्: तप्ता · लुट् (आत्मने.): तापयिता · लृट्: तप्स्यति · लृट् (आत्मने.): तापयिष्यते · लोट्: तपतात् · लोट् (आत्मने.): तापयताम् · लङ्: अतपत् · लङ् (आत्मने.): अतापयत · विधिलिङ्: तपेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तापयेत · आशीर्लिङ्: तप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तापयिषीष्ट · लुङ्: अताप्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतपत · लृङ्: अतप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतापयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तपन · ण्वुल्: तापकः · तृच्: तप्ता · यत्: तप्यः · तव्य: तप्तव्यः · अनीयर्: तपनीयः · क्त: तप्तः · क्तवतु: तप्तवान् · शतृ: तपन् · स्य-शतृ: तप्स्यन् · शानच्: तापयमानः · क्त्वा: तप्त्वा · ल्यप्: प्रतप्य · तुमुन्: तप्तुम् · णमुल्: तापम् · घञ्: तापः · क्तिन्: तप्ति · क्वसु: तेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तप्
तप्
tap
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्रह्म (नपुं॰) (3.3.122) वेद · परम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तप् (cf. √ 1. पत्) cl. 4. Ā. ˚प्यते, to rule, Dhātup. xxvi, 50.
2. तप् cl. 1. तपति (rarely Ā.; Subj. ˚पाति, RV. v, 79, 9; p. तपत्, RV. &c.; cl. 4. p. तप्यत्, VS. xxxix, 12; pf. 1. sg. ततप, RV. vii, 104, 15; 3. sg. ˚ताप, x, 34, 11; AV. vii, 18, 2 &c.; p. तेपान, RV.; fut. तप्स्यति, Br. &c.: ˚ते & तपिष्यति, MBh.) to give out heat, be hot, shine (as the sun), RV. &c.; to make hot or warm, heat, shine upon, ib.; to consume or destroy by heat, ib.; to suffer pain, MBh. viii, 1794; Gīt. vii, 31; (with पश्चात्) to repent of MBh. viii, 39, 15; to torment one's self, undergo self-mortification, practise austerity (तपस्), TUp. ii, 6; Mn. i f.; MBh. &c.; to cause pain to, injure, damage, spoil, RV.; AitBr. vii, 17; ŚBr. xiv &c. : Pass. or cl. 4. Ā. तप्यते (xiv; or तप्य्˚, TBr. ii; p. ˚प्यमान, AV.; तप्य्˚, xix, 56, 5; cf. अ-; aor. अतापि, RV. vii, 70, 2; अतप्त, Pāṇ. iii, 1, 65, Kāś.; pf. तेपे, MBh. &c.; p. ˚पान, ŚBr.; also P. तप्यति, ˚प्येत्, अतप्यत्, &c., MBh.; R.; Kathās. x, 4) to be heated or burnt, become hot, RV. &c.; to be purified by austerities (as the soul), Sarvad.; to suffer or feel pain, RV. x, 34, 10 and 95, 17; AV. xix, 56, 5; ŚBr. xiv; MBh. &c.; to suffer pain voluntarily, undergo austerity (तपस्), AV.; ŚBr.; TBr.; ṢaḍvBr.; ŚāṅkhŚr. &c.: Caus. तापयति, ˚ते (p. ˚पयत्, AV.; Pass. ˚प्यते, MBh. &c.; aor. अतीतपे & [Subj.] ततपते, RV.) to make warm or hot, iv, 2, 6; viii, 72, 4; Kauś.; MBh. &c.; to consume by heat, R. &c.; to cause pain, trouble, distress, AV. xix, 28, 2; MBh. &c.; to torment one's self, undergo penance, iii, 8199 : Intens. (p. तातप्यमान) to feel violent pain, be in great anxiety, R. i, 11, 8; BhP. ii, 7, 24;
तप् [cf. Lat. tepeo &c.]
3. तप् mfn. ‘warming one's self’. See अग्नि-तप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तप् {vI.v} {c1c} P. rarely Ā., {c4c} P. (तपति, तप्यति; तप्त) 1 (Intransitively used) (a) To shine, blaze (as fire or sun); तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति Ś. 5. 14; R. 5. 13; U. 6. 14; Bg. 9. 19. (b) To be hot or warm, give out heat. (c) To suffer pain; तपति न सा किसलयशयनेन Gīt. 7. (d) To mortify the body, undergo penance (with तपस्); अगणिततनूत पं तप्त्वा तपांसि भगीरथः U. 1. 23. --2 (Transitively used) (a) To make hot, heat, warm; Bk. 9. 2; Bg. 11. 19. (b) To inflame, burn, consume by heat; तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव Ś. 3. 17; अंगैरनंगतप्तैः 3. 7. (c) To hurt, injure, damage, spoil; यास्यन् सुतस्तप्यति मां समन्युं Bk. 1. 23; Ms. 7. 6. (d) To pain, distress. (e) To mortify the body. undergo penance (with तपस्)' --Pass. (तप्यते) (regarded by some as a root of the 4th conjugation) 1 To be heated, suffer pain. --2 To undergo severe penance (oft. with तपस्) U. 2. 8. {vII.v} {c10c} U. or Caus. (तापयति-ते, तापित) 1 To heat, make warm; गगनं तापितपायितासिलक्ष्मीं Śi. 20. 75; न हि तापयितुं शक्यं सागरांभस्तृणोल्कया H. 1. 86. --2 To torment, pain, distress; भृशं तापितः कंदर्पेण Gīt. 11; Bk. 8. 13. --WITH निस् {1} to heat. {2} to purify. {3} to burnish. --वि {1} to shine (Atm. like उत्तप् q. v.); रविर्वितपतेऽत्यर्थं Bk. 8. 14. {2} to warm, heat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपःतप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: तपस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तपस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपः 📚 ➤ तप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन या शरीर में जलना
संस्कृत: दाहे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तप् 📚(cf. √ 1. पत्) cl. 4. Ā. ˚प्यते, to rule, Dhātup. xxvi, 50🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें