🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:25:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

छन्द (पुंलिङ्ग)

कामना, इच्छा, कल्पना, चाह, अभिलाषा

🔎 आपका लिखा रूप छन्देन = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछन्दःछन्दौछन्दाः
द्वितीयाछन्दम्छन्दौछन्दान्
तृतीयाछन्देनछन्दाभ्याम्छन्दैः
चतुर्थीछन्दायछन्दाभ्याम्छन्देभ्यः
पञ्चमीछन्दात् / छन्दाद्छन्दाभ्याम्छन्देभ्यः
षष्ठीछन्दस्यछन्दयोःछन्दानाम्
सप्तमीछन्देछन्दयोःछन्देषु
सम्बोधनहे छन्दहे छन्दौहे छन्दाः

अर्थ: कामना, इच्छा, कल्पना, चाह, अभिलाषा
संस्कृत: अभिप्रायः, वशः · पर्याय: अभिप्राय, आशय, भाव

📚 अमरकोश में:
• आशय (३.२.२०) — पर्याय: अभिप्राय, आशय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

छन्द (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप छन्देन = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछन्दम्छन्देछन्दानि
द्वितीयाछन्दम्छन्देछन्दानि
तृतीयाछन्देनछन्दाभ्याम्छन्दैः
चतुर्थीछन्दायछन्दाभ्याम्छन्देभ्यः
पञ्चमीछन्दात् / छन्दाद्छन्दाभ्याम्छन्देभ्यः
षष्ठीछन्दस्यछन्दयोःछन्दानाम्
सप्तमीछन्देछन्दयोःछन्देषु
सम्बोधनहे छन्दहे छन्देहे छन्दानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: अभिप्राय, आशय, भाव

📚 अमरकोश में:
• आशय (३.२.२०) — पर्याय: अभिप्राय, आशय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें