🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:36:31 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

त्रातृ (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रातात्रातरौत्रातरः
द्वितीयात्रातरम्त्रातरौत्रातॄन्
तृतीयात्रात्रात्रातृभ्याम्त्रातृभिः
चतुर्थीत्रात्रेत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
पञ्चमीत्रातुःत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
षष्ठीत्रातुःत्रात्रोःत्रातॄणाम्
सप्तमीत्रातरित्रात्रोःत्रातृषु
सम्बोधनहे त्रातःहे त्रातरौहे त्रातरः

अर्थ: —
English: a protector, defender, one who saves from (abl. or gen.), RV. (with देव॑ applied to Bhaga or Savitṛ), VS.; AV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

त्रातृ (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रातृत्रातृणीत्रातॄणि
द्वितीयात्रातृत्रातृणीत्रातॄणि
तृतीयात्रातृणा / त्रात्रात्रातृभ्याम्त्रातृभिः
चतुर्थीत्रातृणे / त्रात्रेत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
पञ्चमीत्रातृणः / त्रातुःत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
षष्ठीत्रातृणः / त्रातुःत्रातृणोः / त्रात्रोःत्रातॄणाम्
सप्तमीत्रातृणि / त्रातरित्रातृणोः / त्रात्रोःत्रातृषु
सम्बोधनहे त्रातृ / हे त्रातःहे त्रातृणीहे त्रातॄणि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें