🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:51:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रातृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रातृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रातृ

अर्थ: पालन करना, रक्षा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: पालने

अंग्रेज़ी: to protect, to secure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रातृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच्
  2. त्रातृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच्
  3. त्रातृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्रातृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रातृत्रातृणीत्रातॄणि
द्वितीयात्रातृत्रातृणीत्रातॄणि
तृतीयात्रातृणा / त्रात्रात्रातृभ्याम्त्रातृभिः
चतुर्थीत्रातृणे / त्रात्रेत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
पञ्चमीत्रातृणः / त्रातुःत्रातृभ्याम्त्रातृभ्यः
षष्ठीत्रातृणः / त्रातुःत्रातृणोः / त्रात्रोःत्रातॄणाम्
सप्तमीत्रातृणि / त्रातरित्रातृणोः / त्रात्रोःत्रातृषु
सम्बोधनहे त्रातृ / हे त्रातःहे त्रातृणीहे त्रातॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: पालन करना, रक्षा करना (पालने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्रायतेत्रायेतेत्रायन्ते
मध्यमत्रायसेत्रायेथेत्रायध्वे
उत्तमत्रायेत्रायावहेत्रायामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्रायते · लिट् (आत्मने.): तत्रे · लुट् (आत्मने.): त्राता · लृट् (आत्मने.): त्रास्यते · लोट् (आत्मने.): त्रायताम् · लङ् (आत्मने.): अत्रायत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्रायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्रासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्रास्त · लृङ् (आत्मने.): अत्रास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्राण · ण्वुल्: त्रायकः · तृच्: त्राता · यत्: त्रेयः · तव्य: त्रातव्यः · अनीयर्: त्राणीयः · क्त: त्रातः · क्तवतु: त्रातवान् · शानच्: त्रायमाणः · क्त्वा: त्रात्वा · ल्यप्: प्रत्राय · तुमुन्: त्रातुम् · णमुल्: त्रायम् · घञ्: त्रायः · क्तिन्: त्राति · क्वसु: तत्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रातृ
त्रातृ
trātṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रातृ m. a protector, defender, one who saves from (abl. or gen.), RV. (with देव applied to Bhaga or Savitṛ), VS.; AV.; TS. (Indra), MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रातृ a. 1 A guardian, defender, protector. --2 Protecting, defending.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0551-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रातृत्रातृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: त्रातृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच् | त्रातृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रातृ 📚 ➤ पालन करना, रक्षा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पालने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रातृ 📚m. a protector, defender, one who saves from (abl. or gen.), RV. (with…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्रातृ: त्रै + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें