🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:52:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्राता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्राता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्राता

अर्थ: पालन करना, रक्षा करना

संस्कृत: पालने

अंग्रेज़ी: to protect, to secure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रै धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. त्राता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  3. त्रै धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  4. त्रातृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. त्राता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  6. त्राता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  7. त्रात (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  8. त्राता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — त्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: पालन करना, रक्षा करना (पालने)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्रातात्रातारौत्रातारः
मध्यमत्रातासेत्रातासाथेत्राताध्वे
उत्तमत्राताहेत्रातास्वहेत्रातास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्रायते · लिट् (आत्मने.): तत्रे · लुट् (आत्मने.): त्राता · लृट् (आत्मने.): त्रास्यते · लोट् (आत्मने.): त्रायताम् · लङ् (आत्मने.): अत्रायत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्रायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्रासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्रास्त · लृङ् (आत्मने.): अत्रास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्राण · ण्वुल्: त्रायकः · तृच्: त्राता · यत्: त्रेयः · तव्य: त्रातव्यः · अनीयर्: त्राणीयः · क्त: त्रातः · क्तवतु: त्रातवान् · शानच्: त्रायमाणः · क्त्वा: त्रात्वा · ल्यप्: प्रत्राय · तुमुन्: त्रातुम् · णमुल्: त्रायम् · घञ्: त्रायः · क्तिन्: त्राति · क्वसु: तत्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्र
त्र
tra
ⓘ "त्र्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
(नपुंसक —) 'त्र' अन्त वाले (पात्रम्, क्षेत्रम्) (3.5.25)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्र १ वि॰ [सं॰] १, तीन ।
२. रक्षा करने वाला । रक्षक (समासांत में प्रयुक्त) ।
त्र २ प्रत्य एक प्रत्यय जो सप्तमी विभक्ति के रुपमे प्रयुक्त होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्र mf(आ)n. (√ त्रै, Pāṇ. iii, 2, 3) ifc. ‘protecting’, see अंस-, अङ्गुलि-, आतप-, कटि-, गिरि-, गो-, तनु-, तल-, त्वक्-, वध-
कृत- and जल-त्रा.
2. त्र = त्रि, ‘three’, see द्वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रातात्रै धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्राता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + क्त | त्रै धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्राता 📚 ➤ पालन करना, रक्षा करना
संस्कृत: पालने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्र् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें