🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:15:09 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

निशा (स्त्रीलिङ्ग)

तारा . रात

🔎 आपका लिखा रूप निशि = सप्तमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिशानिशेनिशाः
द्वितीयानिशाम्निशेनिशाः / निशः
तृतीयानिशा / निशयानिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभिः / निज्भिः / निड्भिः
चतुर्थीनिशायै / निशेनिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभ्यः / निज्भ्यः / निड्भ्यः
पञ्चमीनिशायाः / निशःनिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभ्यः / निज्भ्यः / निड्भ्यः
षष्ठीनिशायाः / निशःनिशयोः / निशोःनिशानाम् / निशाम्
सप्तमीनिशायाम् / निशिनिशयोः / निशोःनिशासु / निच्छु / निच्शु / निट्त्सु / निट्सु
सम्बोधनहे निशेहे निशेहे निशाः

अर्थ: तारा . रात
संस्कृत: रात्रिः · पर्याय: शर्वरी, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा

📚 अमरकोश में:
• हल्दी (२.९.४१) — पर्याय: कांचनी, पीता, हरिद्रा, वरवर्णिनी
• रात्रि के नाम (१.४.४) — पर्याय: शर्वरी, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

निश् (स्त्रीलिङ्ग)

रात

🔎 आपका लिखा रूप निशि = सप्तमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिक् / निग्निशौनिशः
द्वितीयानिशम्निशौनिशः
तृतीयानिशानिग्भ्याम्निग्भिः
चतुर्थीनिशेनिग्भ्याम्निग्भ्यः
पञ्चमीनिशःनिग्भ्याम्निग्भ्यः
षष्ठीनिशःनिशोःनिशाम्
सप्तमीनिशिनिशोःनिक्षु
सम्बोधनहे निक् / हे निग्हे निशौहे निशः

अर्थ: रात

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें