🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निशा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निशा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निशा

अर्थ: तारा . रात

संस्कृत: रात्रिः · पर्याय: शर्वरी, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा

व्युत्पत्ति: नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारान् - शो+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. निशा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. निश् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. निशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. निशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. शा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + शै + अच्
  7. शा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + शै + अच्
  8. शा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + शै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निशा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिशानिशेनिशाः
द्वितीयानिशाम्निशेनिशाः / निशः
तृतीयानिशा / निशयानिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभिः / निज्भिः / निड्भिः
चतुर्थीनिशायै / निशेनिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभ्यः / निज्भ्यः / निड्भ्यः
पञ्चमीनिशायाः / निशःनिशाभ्याम् / निज्भ्याम् / निड्भ्याम्निशाभ्यः / निज्भ्यः / निड्भ्यः
षष्ठीनिशायाः / निशःनिशयोः / निशोःनिशानाम् / निशाम्
सप्तमीनिशायाम् / निशिनिशयोः / निशोःनिशासु / निच्छु / निच्शु / निट्त्सु / निट्सु
सम्बोधनहे निशेहे निशेहे निशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निशा
निशा
niśā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निशा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात्रि । रजनी । रात ।
२. हरिद्रा । हलदी ।
३. दारुहरिद्रा ।
४. फलित ज्योतिष में मेष, वृष, मिथुन आदि छह राणियाँ । दे॰ राशि ।
५. स्वप्न । सपना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निशा f. night, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
a vision, dream, MBh.
turmeric, Curcuma (of 2 species, prob. C˚ and C˚), Suśr.
= -बल, Jyot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (560,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निशा [नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारान् शो-क Tv.] 1 Night; यानिशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी Bg. 2. 69. --2 Turmeric. --3 A dream. --4 A collective name for the zodiacal signs Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Sagittarius, and Capricorn. --Comp. --अटः, --अटनः {1} an owl. {2} a demon, ghost, goblin. --अटकः bdellium. --अतिक्रमः, --अत्ययः, --अंतः, --अवसानं {1} the passing away of night. {2} daybreak. --अदः = Niṣāda q. v. --अंध a. blind at night. --(धा) the creeper called जतुका. --अधीशः, --ईशः, --नाथः, --पतिः, --मणिः, --रत्नं {1} the moon. {2} camphor. --अर्धकालः the first part of the night. --आख्या --आह्वा turmeric. --आदिः the evening twilight. --उत्सर्गः end of night daybreak. --एतः a crane. --करः {1} the moon; Ku. 4. 13. {2} a cock. {3} camphor. --केतुः the moon --गृह a bed-chamber. --चर a. (--रा --री f.) moving about by night, night stalker. --(रः) {1} a fiend, goblin, an evil [] spirit; R. 12. 69. {2} an epithet of Śiva. {3} a jackal. {4} an owl. {5} a snake. {6} the ruddy goose. {7} a thief. ˚पतिः {1} an epithet of {1} Śiva. {2} of Rāvaṇa. --(री) {1} a female fiend. {2} a woman going to meet her lover at night by appointment; राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी R. 11. 20 (where the word is used in sense 1 also). {3} a harlot. --चर्मन् m. darkness. --जलं dew, frost. --दर्शिन् m. an owl. --निशं ind. every night, always. --पुष्पं {1} the white water-lily (opening at night). {2} hoar-frost, dew. --मुखं the beginning of night. --मृगः a jackal. --वनः hemp (शन). --विहारः a demon, goblin, a Rākṣasa; प्रचक्रतू रामनिशाविहारौ Bk. 2. 36. --वेदिन् m. a cock. --हसः the white water-lily (opening at night).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशा स्त्री नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारान् शो--क । १ रात्रौ २ हरिद्रायाम् “अजगोपतियुग्मञ्च कर्किधन्वि- मृगा निशा” इति ज्योतिषोक्तेषु ३ मेषादिराशिषु च । शसादौ भत्वे च वा निश् आदेशः । “अग्निहोत्रं जुहुयात् आद्यन्ते द्युनिशोः सदा” मनुः “न स्नानमा- चरेत् भुक्त्वा नातुरो न महानिशि” मनुः “संविश्य कुशशयने निशां निनाय” रघुः “त्रिभागशेषायु निशासु च जणम्” कुमा० “निशातुषारैर्नयनाम्बुकल्पैः” भट्टिः । तत्पुरुषेऽस्य “बिभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम्” [] क्लीवता “श्वनिशं श्वनिशा वा” सि० कौ० । समा- हारद्वन्द्वेऽपि क्लीवता । “इन्द्रियाणां जये योगं स याति चेदु दिवानिशम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4110-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशा, स्त्री, (नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारा- निति । नि + शो + कः । टाप् ।) रात्रिः । तत्पर्य्यायः । रात्री २ रक्षोजननी ३ शत्वरी ४ चक्रभेदिनी ५ घोरा ६ श्यामा ७ याम्या ८ दोषा ९ तुङ्गी १० भौती ११ शताक्षी १२ वास्तवा १३ उषा १४ वासतेयी १५ तमा १६ निट् १७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ अवशिष्टो रात्रिशब्दे द्रष्टव्यः ॥ (यथा, ऋतुसंहारे । १ । ९ । “सितेषु हर्म्येषु निशासु योषितां सुखप्रसुप्तानि मुखानि चन्द्रमाः । विलोक्य निर्य्यन्त्रणमुत्सुकश्चिरं निशाक्षये याति ह्रियैव पाण्डुताम् ॥”) हरिद्रा । दारुहरिद्रा । इति मेदिनी । शे, ९ ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “हरिद्रा पीतिका गौरी काञ्चनी रजनी निशा । मेहघ्नी रञ्जनी पीता वर्णिनी रात्रिनामिका ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) मेषवृषमिथुनकर्कटधनुर्मकरलग्नानि । यथा, -- “अजगोपतियुग्मञ्च कर्किधन्विमृगास्तथा । निशासंज्ञाः स्मृताश्चैते शेषाश्चान्ये दिनात्मकाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-900-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निशा" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निशानिशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निशा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | निश् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निशा 📚 ➤ तारा . रात
संस्कृत: रात्रिः · पर्याय: शर्वरी, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निशा 📚रात्रि । रजनी । रात🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निशा
हल्दी (२.९.४१) — कांचनी, पीता, हरिद्रा, वरवर्णिनी
रात्रि के नाम (१.४.४) — शर्वरी, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निशा: नितरां श्यति तनूकरोति व्यापारान् - शो+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें