🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:28:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अंगद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अंगद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अंगद

अर्थ: तारा नाम की पत्नी से उत्पन्न वालि का एक पुत्र। जब राम ने समस्त सेना के साथ लंका को कूच किया तो अंगद को रावण के पास शान्ति के दूत के रुप में भेजा गया जिससे कि समय रहते रावण अपनी जान बचा सके।परन्तु रावण ने घृणापूर्वक उसके प्रस्ताव को ठुकरा दि

व्युत्पत्ति: अङ्गं दायति शोधयति भूषयति,अङ्गं द्यति वा,है या दो+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अंगद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अंगद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअंगदःअंगदौअंगदाः
द्वितीयाअंगदम्अंगदौअंगदान्
तृतीयाअंगदेनअंगदाभ्याम्अंगदैः
चतुर्थीअंगदायअंगदाभ्याम्अंगदेभ्यः
पञ्चमीअंगदात् / अंगदाद्अंगदाभ्याम्अंगदेभ्यः
षष्ठीअंगदस्यअंगदयोःअंगदानाम्
सप्तमीअंगदेअंगदयोःअंगदेषु
सम्बोधनहे अंगदहे अंगदौहे अंगदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंगद
अंगद
aṃgada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाजूबन्द (2.6.108) केयूर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंगद संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्गद]
१. बालि नामक बंदर का पुत्र जो रामचंद्र की सेना में था ।
२. बाहु पर पहनने का एक गहना । बिजायट । बाजूबंद । उ॰—उर पर पदिक कुसुम बनमाला अंगद खरे बिराजै ।— सूर, १० ।४
५१. ।
३. लक्षमण के दो पुत्रों में से एक ।
४. दुयोंधन के पक्ष का एक योद्धा
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्ग—द m. N. of a brother of Rāma
of a son of Gada
of an ape, son of Bālin
अङ्ग—द n. a bracelet worn on the upper arm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (7,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंगदं [अंगं दायति शोधयति भूषयति, अंगं द्यति वा, दै or दो-क] An ornament, bracelet &c. worn on the upper arm, an armlet; तप्तचामीकरांगदः V. 1. 14; संघदृयन्नंगदमंगदेन R. 6. 73. --दा 1 The female elephant of the south (?). --2 A woman who offers her person for use (अंगं ददाति अर्पयति). --दः 1 N. of a son of Vāli, monkey-king of Kishkindhā. [He was born of Tārā, Vālī's wife, and is supposed to have been an incarnation of Bṛhaspati to aid the cause of Rāma (and hence noted for his eloquence). When, after the abduction of Sītā by Rāvaṇa, Rāma sent monkeys in all quarters to search for her, Aṅgada was made chief of a monkey-troop proceeding to the south. For one month he got no information, and, when consequently he determined to cast off his life, he was told by Sampāti that Sītā could be found in Laṅkā. He sent Māruti to the island and, on the latter's return with definite information, they joined Rāma at Kiṣkindhā. Afterwards when the whole host of Rāma went to Laṅkā Aṅgada was despatched to Rāvaṇa as a messenger of peace to give him a chance of saving himself in time. But Rāvaṇa scornfully rejected his advice and met his doom. After Sugrīva Aṅgada became king of Kishkindhā. In common parlance a man [] is said to act the part of Aṅgada when he endeavours to mediate between two contending parties, but without any success.]. --2 N. of a son of Lakṣmaṇa by Urmilā (R. 15.90), his capital being called Aṅgadīyā. --3 N. of a warrior on the side of Duryodhana. --Comp. --निर्यूहः the crest-like forepart of the Aṅgada ornament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0020-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गद न० अङ्गं दायति शोधयति दै--क । (ताड, वाजु) इति प्रसिद्धे बाहुभूषणे । वालिपुत्त्रे--वानरे पु० । सच किष्किन्ध्याधिपस्य वानरराजस्य बालिनस्तारागर्भजः पुत्त्रस्तच्चरितं रामायणे सुन्दरलङ्काकाण्डयोर्विस्तीर्णम् । अङ्गदानकर्त्तरि त्रि० । दक्षिणदिग्गजकरिण्यां स्त्रीत्येके । अङ्गं ददाति समर्पयति दा--क । अङ्गदानकर्त्तरि त्रि० योषिति स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0075,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गदं, क्ली, (अङ्गं द्यति व्यथयति अङ्ग + दो + कः उपपदसमासः) केयूरं । ताड वाजू इत्यादि भाषा । इत्यमरः ॥ (रामायणे, -- “धूयमानैश्च वासोभिः श्लक्ष्णैरङ्गदमूषणैः” ।)
अङ्गदः, पुं, (अङ्गं द्यति युद्धकाले अवखण्डयति अङ्ग + दो + कर्त्तरि कः) कपिभेदः । स च बालि- नामवानरराजपुत्त्रः । इति मेदिनी ॥ (रामायणे, -- “कुमदं पञ्चदशभिर्जाम्बवन्तञ्च सप्तमिः । अशीत्या बालिनः पुत्रमङ्गदं बिभिदे शरैः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-014-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंगद" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अंगदअंगद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अंगद 📚 ➤ तारा नाम की पत्नी से उत्पन्न वालि का एक पुत्र। जब राम ने समस्त सेना के साथ लंका को कूच किया तो अंगद को रावण के पास शान्ति के दूत के रुप में भेजा गया जिससे कि समय रहते रावण अपनी जान बचा सके।परन्तु रावण ने घृणापूर्वक उसके…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंगद 📚बालि नामक बंदर का पुत्र जो रामचंद्र की सेना में था🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अंगद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अंगद: अङ्गं दायति शोधयति भूषयति,अङ्गं द्यति वा,है या दो+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें