🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:00:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अकर्तृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अक्+अर्तृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अक्

अर्थ: स्वरों के लिए प्रयुक्त शब्द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अच् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अच् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक् / अग्अचौअचः
द्वितीयाअचम्अचौअचः
तृतीयाअचाअग्भ्याम्अग्भिः
चतुर्थीअचेअग्भ्याम्अग्भ्यः
पञ्चमीअचःअग्भ्याम्अग्भ्यः
षष्ठीअचःअचोःअचाम्
सप्तमीअचिअचोःअक्षु
सम्बोधनहे अक् / हे अग्हे अचौहे अचः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अर्तृ

अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतिप्रापणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to obtain, to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच्
  2. अर्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच्
  3. अर्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्तृअर्तृणीअर्तॄणि
द्वितीयाअर्तृअर्तृणीअर्तॄणि
तृतीयाअर्तृणा / अर्त्राअर्तृभ्याम्अर्तृभिः
चतुर्थीअर्तृणे / अर्त्रेअर्तृभ्याम्अर्तृभ्यः
पञ्चमीअर्तृणः / अर्तुःअर्तृभ्याम्अर्तृभ्यः
षष्ठीअर्तृणः / अर्तुःअर्तृणोः / अर्त्रोःअर्तॄणाम्
सप्तमीअर्तृणि / अर्तरिअर्तृणोः / अर्त्रोःअर्तृषु
सम्बोधनहे अर्तृ / हे अर्तःहे अर्तृणीहे अर्तॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऋ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (गतिप्रापणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋच्छतिऋच्छतःऋच्छन्ति
मध्यमऋच्छसिऋच्छथःऋच्छथ
उत्तमऋच्छामिऋच्छावःऋच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आर्षीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अच्
अच्
ac
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में (3.5.15) घञ् · अप् · नङ् · अथुच् · कर्ता · भाव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अच् संज्ञा पुं॰ [सं॰] संस्कृत व्याकरणा में स्वरों के लिये प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जिसे प्रत्याहार भी कहते है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अच् (connected with √ अञ्च्, q.v.) cl. 1. P. Ā. अचति, अञ्चति, ˚ते, आनञ्च, ˚चे, to go, move, tend; to honour; to make round or curved; to request, ask, L.; to speak indistinctly, L. (also) to adorn, Dharmaś. See 2. अचित, अचिष्टु.
2. अच् a technical term for all the vowels, Pāṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अच् {c1c} U. (अचति, --अंचति, आनंच, अंचितुं, अक्त) To go, move; to honour; request, ask &c. &c.; connected with अंच् q. v. --च् m. (Gram.) A term for vowels.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0021-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अक्अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अच् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
अर्तृअर्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: अर्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच् | अर्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋ + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अक् 📚 ➤ स्वरों के लिए प्रयुक्त शब्द

अर्तृ 📚 ➤ जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतिप्रापणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच् 📚संस्कृत व्याकरणा में स्वरों के लिये प्रयुक्त पारिभाषिक शब्द जिसे प्रत्…🟠🔵🟣
अर्तृ 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अच्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अकर्तृअक् + अर्तृहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्तृ: ऋ + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬