🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:46:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अकाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अकाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अकाय

अर्थ: "शरीररहित, अशरीरी"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अकाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अकाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अक (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  4. अक (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अकाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअकायःअकायौअकायाः
द्वितीयाअकायम्अकायौअकायान्
तृतीयाअकायेनअकायाभ्याम्अकायैः
चतुर्थीअकायायअकायाभ्याम्अकायेभ्यः
पञ्चमीअकायात् / अकायाद्अकायाभ्याम्अकायेभ्यः
षष्ठीअकायस्यअकाययोःअकायानाम्
सप्तमीअकायेअकाययोःअकायेषु
सम्बोधनहे अकायहे अकायौहे अकायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अकाय
अकाय
akāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अकाय वि॰ [सं॰]
१. बिना शरीरवाला । देहरहित । उ॰—सत्त पुरुष एक रहै अकाया । अंस तास सोइ निरगुन आया ।— घट॰, पृ॰ २७४ ।
२. अशरीर । शरीर न धारण करनेवाला । जन्म न लेनेवाला ।
३. रूपरहित । निराकार । उ॰—माँगात बामन रूप धरि परबत भयौ अकाय । सत्त धर्म सब छाँडि के धरयौ पीठ पै पाया ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १८१ ।
अकाय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कार्य का अभाव । अकाज । हर्ज । हानि ।
२. बुरा कार्य । कुकर्म । दुष्कर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-काय mfn. bodiless, incorporeal, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अकाय a. [नास्ति कायो यस्य] 1 Without body, incorporeal. --2 An epithet of Rāhu, who is represented as having no body, but only a head. --3 Epithet of the Supreme Spirit (without body, parts &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0004-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकाय पु० नास्ति कायोऽस्य । कायशून्ये राहौ तस्य चामृता- हरणकाले विष्णुना च्छिन्नमस्तकत्वेऽपि अमृतप्राशनेन अमर- णमित्यनुसन्धेयम् । “अमृतास्वादनविशेषाच्छिन्नमपि शिरः किलासुरस्येदम् । प्राणैरपरित्यक्तं ग्रहतां यातं वदन्त्येके इति” बृहत्स० । देहशून्ये त्रि० । परमात्मनि पु० । निष्कलस्याशरीरिण इत्युक्तेस्तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अकायअकाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अकाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अक (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अकाय 📚 ➤ "शरीररहित, अशरीरी"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अकाय 📚बिना शरीरवाला । देहरहित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें