🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:46:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अखिलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अखिलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अखिलम्

अर्थ: - नास्ति खिलम् अवशिष्टम् यस्य

संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अखिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अखिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अखिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अखिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअखिलःअखिलौअखिलाः
द्वितीयाअखिलम्अखिलौअखिलान्
तृतीयाअखिलेनअखिलाभ्याम्अखिलैः
चतुर्थीअखिलायअखिलाभ्याम्अखिलेभ्यः
पञ्चमीअखिलात् / अखिलाद्अखिलाभ्याम्अखिलेभ्यः
षष्ठीअखिलस्यअखिलयोःअखिलानाम्
सप्तमीअखिलेअखिलयोःअखिलेषु
सम्बोधनहे अखिलहे अखिलौहे अखिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अखिल
अखिल
akhila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अखिल वि॰ [सं॰]
१. संपूर्ण । समग्र । बिलकुल । पूरा । सब । उ॰—अखिल विश्व यह मोर उपाया ।—मानस, ७ ।८७ ।
२. सर्वांगपूर्ण । अखंड । उ॰— तुमही ब्रह्म अखिल अबिनासी भक्तन सदा सहाय ।—सूर (शब्द॰) ।
३. जो अकृष्ट या बिना जोता हुआ न हो । खेती के योग्य (को॰) । यौ॰— अखिल विग्रह = समग्र विश्व जिसका शरीर हो, ईश्वर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-खिल mf(आ)n. without a gap, complete, whole
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अखिल a. [नास्ति खिलं अवशिष्टं यस्य Tv.] 1 Whole, entire, complete; oft. with सर्व; एतद्धि मत्तोधिजगे सर्वमेषोखिलं मुनिः Ms. 1. 59; ˚लेन entirely. --2 Not uncultivated or fallow, ploughed (land); ˚आत्मन् the universal spirit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0009-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अखिल त्रि० न खिल्यते न कणशआदीयते खिल--क न० त० । समग्रे । खिलाभिन्ने कृष्टभूम्यादौ स्त्री । नास्ति खिलमवशिष्टं यस्य शेषशून्ये “वेदोऽखिलोधर्म्म- मूलं स्मृतिशीले च तद्विदामिति” मनुः । तेन सिंहासं [] पैत्र्यमखिलं चारिमण्डलमिति” रघुः । “न निशाखिल- यापि वापिका प्रससाद ग्रहिलेव मानिनीति” नै० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0047-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अखिलं, त्रि, (न खिलम् अस्य । न + खिल ।) सर्व्वं । इत्यमरः ॥ (खिलमप्रहतं स्थानं । तत् न भवति इति अकृष्टस्थानं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-007-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अखिलम्अखिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अखिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अखिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अखिलम् 📚 ➤ - नास्ति खिलम् अवशिष्टम् यस्य
संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अखिल 📚संपूर्ण । समग्र । बिलकुल । पूरा । सब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अखिल
सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, निःशेष, समग्र, सकल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें