🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:22:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अगास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अग+आस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अग

अर्थ: न गच्छतीति-गम्+ड "चलने में असमर्थ, अगम्य"

संस्कृत: पर्वतः, वृक्षः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

व्युत्पत्ति: - न गच्छतीति-गम्+ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. अग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअगःअगौअगाः
द्वितीयाअगम्अगौअगान्
तृतीयाअगेनअगाभ्याम्अगैः
चतुर्थीअगायअगाभ्याम्अगेभ्यः
पञ्चमीअगात् / अगाद्अगाभ्याम्अगेभ्यः
षष्ठीअगस्यअगयोःअगानाम्
सप्तमीअगेअगयोःअगेषु
सम्बोधनहे अगहे अगौहे अगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आस

अर्थ: फेकना, निराश होना

संस्कृत: क्षेपणे

अंग्रेज़ी: to throw, to be disappointed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आसन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. आस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. आसन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. आसन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  7. आस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आस् + अच्
  8. अस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अस् (दिवादिगण) · अर्थ: फेकना, निराश होना (क्षेपणे)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआसआसतुःआसुः
मध्यमआसिथआसथुःआस
उत्तमआसआसिवआसिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अस्यति · लिट्: आस · लुट्: असिता · लृट्: असिष्यति · लोट्: अस्यतात् · लङ्: आस्यत् · विधिलिङ्: अस्येत् · आशीर्लिङ्: अस्यात् · लुङ्: आस्थत् · लृङ्: आसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: असन · ण्वुल्: आसकः · तृच्: असिता · ण्यत्: आस्यः · तव्य: असितव्यः · अनीयर्: असनीयः · क्त: अस्तः · क्तवतु: अस्तवान् · शतृ: अस्यन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · क्त्वा: अस्त्वा · ल्यप्: प्रास्य · तुमुन्: असितुम् · णमुल्: आसम् · घञ्: आसः · क्तिन्: अस्ति · क्वसु: आसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अग
अग
aga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अग १ वि॰ [सं॰]
१. न चलनेवाला । अचर । स्थावर । उ॰—तव विषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे । —मानस, ७ । १३ ।
२. टेढ़ा चलनेवाला ।
३. पहुँच के बाहर । [को॰] ।
अग २ संज्ञा पुं॰
१. पेड़ । वृक्ष ।
२. पर्वत । पहाड़ । — गए पूरि सर धूरि भूरि भय अग थल जलधि समान । —तुलसी ग्रं, पृ॰ ३८१ ।
३. पत्थर (को॰) ।
४. वृक्ष । पादप (को॰) ।
५. सूर्य (को॰) ।
६. जलपात्न (को॰) ।
७. सात की संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
अग ३पु वि॰ [सं॰ अज्ञ] अनजान अनाड़ी । मूढ़ ।
अग ४पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्ग] शरीर । अंग (डि॰) ।
अग ५ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ अग्र; प्रा॰ अग्ग] ऊख के सिरे पर का पतला भाग जिसमें गाँठ बहुत पास पास होती हैं और जिसका रस फीका होता हैं । अगौरा ।
अग ६ पु † क्रि॰ वि॰ [हि॰] दे॰ आगे । उ॰—संबत नब सत अद्ध बरष दास तीय सत्त अग । पुर प्रविष्ट वीसल नरिंद राजंत सयल जग । — पृ॰ रा॰, १ । ४७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अग m. a snake [in this sense perhaps rather अ-ग] L.
the sun, L.
a water-jar, L.
2. अ-ग mfn. (√ गम्). unable to walk, Pāṇ. vi, 3, 77, Sch.
अ-ग m. a mountain
a tree
the number seven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अग a. [न गच्छतीति; गम्-ड. न. त]. 1 Unable to walk, not going, not in a position to go; अगो वृषलः शीतेन P. VI. 3. 77 Sk. --2 Unapproachable. --गः 1 A tree; सदानतो येन विषाणिनाऽगः Śi. 4. 63. --2 A mountain; also a stone; प्रत्यापगं प्रत्यगं Mahānāṭaka. --3 A snake. --4 The sun (न गच्छति वक्रगत्या पश्चिमं, तस्य हि वक्रगत्यभावो ज्योतिषप्रसिद्धः; or, ‘not going’, the earth by its diurnal rotation causing day and night). --5 A water-jar, as in अगस्त्य (कुंभस्त्यान). --6 The number seven (from the seven कुलाचलs). --Comp. --आत्मजा the daughter of the mountain, N. of Pārvatī. --ओकस् m. [अगः पर्वतः ओको यस्य] {1} a mountain-dweller. {2} a bird (वृक्षवासी). {3} the animal शरभ supposed to have 8 legs. {4} a lion. --ज a. (अगात् पर्वतशिलातो जायते; जण्-ड.) produced on a mountain or from a tree; roaming or wandering through mountains, wild (गिरिचर); कचाचितौ विष्वगिवागजौ गजौ Ki. 1. 36. --(जं) bitumen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0009-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग इदित् गतौ भ्वादि० पर० । अङ्गति । आङ्गीत् । ल्युट् अङ्गनम् असुन् अङ्गः ।
अग वक्रगतौ भ्वादि० पर० घटादि । अगति आगीत् । अगयति ।
अग पु० न गच्छतीति गम--ड न० त० । वृक्षे, पर्व्वते, च । गमनाकर्त्तरि शूद्रादौ त्रि० । न गच्छति वक्रगत्या पश्चिमम् । सूर्ये तस्य हि वक्रगत्यभावः ज्योतिषप्रसिद्धः । “वक्रशीघ्रगतिश्चैव भवेत् भौमादिपञ्चके” इत्युक्तेः आर्य्यभट्ट मते तु पृथिव्याएव गतिमत्त्वेन दिनरात्रिसम्भवात् सूर्य्यस्य न गतिमत्त्वम् । सप्तसंख्यायाञ्च कुलाचलानां सप्तत्वेन तेषाञ्च प्राधान्यात् “प्रधानेन व्यपदेशाभवन्तीति” न्यायात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0047,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग, म वक्रगतौ । कुटिलगमने । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ म अगयति अगति सर्पः । इति दुर्गादासः ॥
अग, इ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ गत्यां इ अङ्ग्यते । इति दुर्गादासः ॥
अगः, पुं, (न गच्छति । गम गतौ । अन्येभ्योऽपीति अन्येष्वपि इति वा डः । न गोऽप्राणिषु इति पाक्षिकोऽप्रकृतिभावः ।) पर्व्वतः । वृक्षः । सर्पः । सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः ॥ (सरीसृपः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-007-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अगअग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अग् + अच्)
अन्य सम्भावना: अग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | अग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आसअस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आसन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अग 📚 ➤ न गच्छतीति-गम्+ड "चलने में असमर्थ, अगम्य"
संस्कृत: पर्वतः, वृक्षः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

आस 📚 ➤ फेकना, निराश होना
संस्कृत: क्षेपणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अग 📚न चलनेवाला । अचर । स्थावर🟠🔵🟣🟢🟤
अस् 📚cl. 2. P. अस्ति (2. sg. असि, 1. sg. अस्मि; pl. स्मसि or स्मस्, स्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अगासअग + आसदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अग: अग् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें