🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:21:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अग्र्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अग्र्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अग्र्य

अर्थ: प्रमुख, सर्वोत्तम, उत्कृष्ट, सर्वोच्च, प्रथम, अधिकरण के साथ भी

संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

व्युत्पत्ति: अग्रे जातः - अग्र+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अग्र्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अग्र्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अग्र्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअग्र्यःअग्र्यौअग्र्याः
द्वितीयाअग्र्यम्अग्र्यौअग्र्यान्
तृतीयाअग्र्येणअग्र्याभ्याम्अग्र्यैः
चतुर्थीअग्र्यायअग्र्याभ्याम्अग्र्येभ्यः
पञ्चमीअग्र्यात् / अग्र्याद्अग्र्याभ्याम्अग्र्येभ्यः
षष्ठीअग्र्यस्यअग्र्ययोःअग्र्याणाम्
सप्तमीअग्र्येअग्र्ययोःअग्र्येषु
सम्बोधनहे अग्र्यहे अग्र्यौहे अग्र्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अग्र्य
अग्र्य
agrya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अग्र्य वि॰ [सं॰]
१. प्रधान । श्रेष्ठ ।
२. अगला ।
३. कुशल [को॰] ।
अग्र्य २ संज्ञा पुं॰
१. बड़ा भाई ।
२. सबसे बड़ा भई (को॰) ।
३. सब वेदों की अनन्यमन होकर एकरस पढ़ने में समर्थ ब्राह्मण जो श्रद्धा के साधकों में गिना गया हो ।
४. छत । पाटन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अग्र्य mf(आ)n. foremost, topmost, principal, best
proficient, well versed in (with loc.)
intent, closely attentive
अग्र्य m. an elder or eldest brother, L.
अग्र्य n. roof, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (6,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अग्र्य a. [अग्रे जातः, अग्र-यत्] Foremost, best, choicest, most essential or important, highest, pre-eminent, first; तदंगमग्र्यं मघवन् महाक्रतोः R. 3. 46; ˚महिषी 10. 66; उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्यां 6. 73, 8. 28, 14. 19, 18. 39, Ku. 7. 78, Ms. 5. 166, 12. 30, V. 5. 14: also with loc.; अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु Ms. 3. 184. --ग्र्यः An elder brother --ग्र्यं The roof of a house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0016-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग्र्य पु० अग्रेजातः यत् । ज्येष्ठे भ्रातरि । श्रेष्ठे त्रि० “दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्येति” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0067,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग्र्यः, त्रि, (अग्रे भवः अग्र + यत् ।) प्रधानं । उत्तमः इत्यमरः । ज्येष्ठभ्रातरि पुं इति तट्टी- कायां रमानाथः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-012-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अग्र्यअग्र्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अग्र्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अग्र्य 📚 ➤ प्रमुख, सर्वोत्तम, उत्कृष्ट, सर्वोच्च, प्रथम, अधिकरण के साथ भी
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अग्र्य 📚प्रधान । श्रेष्ठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अग्र्य
श्रेष्ठ के और नाम (३.१.५८) — परार्ध्य, अग्र, प्राग्रहर, प्राग्र्य, अग्रीय, अग्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अग्र्य: अग्रे जातः - अग्र+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें