🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:10:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अचलपता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अच-+लपता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लपता

अर्थ: स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to talk,to speak, to articulate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लपता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)
  2. लपता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)
  3. लपत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + शतृ
  4. लपत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + शतृ
  5. लपता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)
  6. लपता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)
  7. लपता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)
  8. लपता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लपता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालपतालपतेलपताः
द्वितीयालपताम्लपतेलपताः
तृतीयालपतयालपताभ्याम्लपताभिः
चतुर्थीलपतायैलपताभ्याम्लपताभ्यः
पञ्चमीलपतायाःलपताभ्याम्लपताभ्यः
षष्ठीलपतायाःलपतयोःलपतानाम्
सप्तमीलपतायाम्लपतयोःलपतासु
सम्बोधनहे लपतेहे लपतेहे लपताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लप् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलपतिलपतःलपन्ति
मध्यमलपसिलपथःलपथ
उत्तमलपामिलपावःलपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लपति · लिट्: ललाप · लुट्: लपिता · लृट्: लपिष्यति · लोट्: लपतात् · लङ्: अलपत् · विधिलिङ्: लपेत् · आशीर्लिङ्: लप्यात् · लुङ्: अलपीत् · लृङ्: अलपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लपन · ण्वुल्: लापकः · तृच्: लपिता · ण्यत्: लाप्यः · तव्य: लपितव्यः · अनीयर्: लपनीयः · क्त: लपितः · क्तवतु: लपितवान् · शतृ: लपन् · स्य-शतृ: लपिष्यन् · क्त्वा: लपित्वा · ल्यप्: प्रलप्य · तुमुन्: लपितुम् · णमुल्: लापम् · घञ्: लापः · क्तिन्: लप्ति · क्वसु: लेपिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अच-लपतासमास: अच + लपता तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लपता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक) 📚
अन्य सम्भावना: लपता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक) | लपता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् · तद्धित: लप + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अचलपता 📚अच 📚लपता ➤ अच + लपता (स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच 📚अविस्पष्टकथने गतौ च उभय० भ्वादि० सक० सेट् क्त्वा वेट् । अचति ते । आचीत…🟢🟤
लपता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अचलपता = अच + लपता तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • लपता: लप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • लपता: लप + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें