🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:00:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अचोना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अचः+ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अचः

अर्थ: (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ याचने च

अंग्रेज़ी: to go, to beg,to ask,to solicit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अच् + अच्
  2. अच् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अच् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. अच् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. अच् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअचःअचौअचाः
द्वितीयाअचम्अचौअचान्
तृतीयाअचेनअचाभ्याम्अचैः
चतुर्थीअचायअचाभ्याम्अचेभ्यः
पञ्चमीअचात् / अचाद्अचाभ्याम्अचेभ्यः
षष्ठीअचस्यअचयोःअचानाम्
सप्तमीअचेअचयोःअचेषु
सम्बोधनहे अचहे अचौहे अचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अच् (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतौ याचने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचतिअचतःअचन्ति
मध्यमअचसिअचथःअचथ
उत्तमअचामिअचावःअचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अचति · लट् (आत्मने.): अचते · लिट्: आच · लिट् (आत्मने.): आचे · लुट्: अचिता · लुट् (आत्मने.): अचिता · लृट्: अचिष्यति · लृट् (आत्मने.): अचिष्यते · लोट्: अचतात् · लोट् (आत्मने.): अचताम् · लङ्: आचत् · लङ् (आत्मने.): आचत · विधिलिङ्: अचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): अचेत · आशीर्लिङ्: अच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अचिषीष्ट · लुङ्: आचीत् · लुङ् (आत्मने.): आचिष्ट · लृङ्: आचिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अचन · ण्वुल्: आचकः · तृच्: अचिता · ण्यत्: आच्यः · तव्य: अचितव्यः · अनीयर्: अचनीयः · क्त: अक्तः · क्तवतु: अक्तवान् · शतृ: अचन् · स्य-शतृ: अचिष्यन् · शानच्: अचमानः · क्त्वा: अक्त्वा · ल्यप्: प्राच्य · तुमुन्: अचितुम् · णमुल्: आचम् · घञ्: आकः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आचिवान्

ना

अर्थ: मनुष्य, एक व्यक्ति

संस्कृत: नरः

व्युत्पत्ति: नी+ऋन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानानरौनरः
द्वितीयानरम्नरौनॄन्
तृतीयान्रानृभ्याम्नृभिः
चतुर्थीन्रेनृभ्याम्नृभ्यः
पञ्चमीनुःनृभ्याम्नृभ्यः
षष्ठीनुःन्रोःनृणाम् / नॄणाम्
सप्तमीनरिन्रोःनृषु
सम्बोधनहे नःहे नरौहे नरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अच
अच
aca
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच अविस्पष्टकथने गतौ च उभय० भ्वादि० सक० सेट् क्त्वा वेट् । अचति ते । आचीत् आचिष्ट । क्त अक्तः क्त्वा अचित्वा--अक्त्वा “स्वाहायज्ञमित्यङ्गुली अचते” इति कात्या० । “अचतेसङ्कोचयति” इति वेददीपः ।
अच(अन्चु) गतौ पूजायाञ्च प० सक० सेट् । तत्र अच इदित् ञीदिच्च (अन्चु) अव्यक्तशब्दे च । अञ्चति आञ्चीत् अन्चु--गतौ अच्यात् पूजायामञ्च्यात् । क्त अक्तः पूजायामुभयोः अञ्चितः अचि--वर्त्तमाने क्त अञ्चितः । अन्चु--क्त्वा अञ्चित्वा--अक्त्वा अचि--अञ्चित्वा । “अयमञ्चति पञ्चशरानुचर” इति सा० टी० । प्र + प्रकर्षे पूर्व्वदिक्- कालवृत्तौ च प्राञ्चति प्राङ्(पूर्व्वकालः) प्राची (पूर्व्वा दिक्) परा + प्रतिगतौ, आभिमुख्याभावे, पश्चाद्भावे, बहिर्भावे च [] पराञ्चति (परागच्छति) पराङ् (बाह्यः) । अप + अपसरणे अपाञ्चति । सम् + सुन्दरगमने, यथोचित- गमने च समञ्चति सम्यङ् । अनु + पश्चाद्गतौ । अन्व- ञ्चति अन्वङ् । उद् + ऊर्द्ध्वगमने, उत्तरदिग्वृत्तौ च उदञ्चति (उद्गच्छति) “उदञ्चद्रोमाञ्चमिति” उदङ् देशः उदीची (उत्तरा दिक्) । परि + समन्ताद्गतौ । पर्य्यञ्चति । प्रति + प्रतीपगतौ, पश्चाद्गतौ, पश्चाद्वर्त्तित्वे च प्रत्यञ्चति (प्रतीपं गच्छति) । प्रत्यङ्, प्रतीची (पश्चिमा दिक्) । आत्मनि व्याप्त्यर्थकप्रतिना योगात् प्रत्यक्शब्दः तस्य सर्वविषय- व्यापकत्वात् प्रत्यक्त्वम् । नि + न्यूनीभावे न्यञ्चति न्यङ् न्यग्भावः न्यक्कारः । अव + अधोगतौ, दक्षिणदिग्वृत्तौ च । अवाञ्चति अवाङ् (अधोमुखः) अवाची (दक्षिणा दिक्) यथा च उत्तरदक्षिणयोः ऊर्द्धाधोभावस्तया अवाक्शब्दे वक्ष्यते ।
अच गतौ पूजायाम् इदित् उभ० सक० सेट् क्त्वा वेट् । अञ्चति ते आञ्चीत् आञ्चिष्ट । क्त्वा अङ्क्त्वा--अञ्चित्वा । उपसर्गात् अन्चुवत् । “न्यञ्चते प्रत्यहं मोहो यस्मान्न्यञ्चन्ति चारय” इति कविर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0082,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच इ पूजायां । इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ अ- ञ्चते । अञ्चु गतिपूजनयोरिति पूजार्थो यः स एवायं । इदित् पाठः पूजायां नलोपाभावात् । उदनुबन्धाभावश्च क्षुधवसपजार्थाञ्चेत्यादिना क्त्वा- प्रत्ययस्य निष्ठायाश्च नित्येम्बिधानात् । इति दुर्गा- दासः ॥
अच इ ञ गतौ । म्लिष्टोक्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ इ अञ्च्यते । ञ अञ्चति अञ्चते । इति दुर्गादासः ॥
अच उ ञ गतौ म्लिष्टोक्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ अचति अचते । उ अचित्वा (उदितो वा इतीडभावपक्षे) अक्त्वा । म्लिष्टोक्तिरव्यक्त- शब्दः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-016-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अचःअच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अच् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अच् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | अच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
नानृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अचः 📚 ➤ (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ याचने च

ना 📚 ➤ मनुष्य, एक व्यक्ति
संस्कृत: नरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच 📚अविस्पष्टकथने गतौ च उभय० भ्वादि० सक० सेट् क्त्वा वेट् । अचति ते । आचीत…🟢🟤
नृ 📚नर । मनुष्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अचोनाअचः + नाविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अचः: अच् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें