🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:35:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अच्छ

अर्थ: स्वच्छ, निर्मल, पारदर्शक, विशुद्ध

संस्कृत: भल्लूकः, प्रसन्नः · पर्याय: भल्लुक, ऋक्ष, भल्ल, भालूक

व्युत्पत्ति: नञ्+छो+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअच्छःअच्छौअच्छाः
द्वितीयाअच्छम्अच्छौअच्छान्
तृतीयाअच्छेनअच्छाभ्याम्अच्छैः
चतुर्थीअच्छायअच्छाभ्याम्अच्छेभ्यः
पञ्चमीअच्छात् / अच्छाद्अच्छाभ्याम्अच्छेभ्यः
षष्ठीअच्छस्यअच्छयोःअच्छानाम्
सप्तमीअच्छेअच्छयोःअच्छेषु
सम्बोधनहे अच्छहे अच्छौहे अच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अच्छ
अच्छ
accha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अच्छ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰) ।
४. आभिमुख्य । संमुख होना (को॰) ।
५. एक प्रकार का पौधा (को॰) ।
अच्छ २ वि॰ स्वच्छ । निर्मल । पवित्र । अच्छा । उ॰—(क) उदधि नाकपति शत्र को, उदित जानि वलंवंन । अंतरिक्ष ही लक्षि पर अच्छ छुयो हनुमंचत—केशव (शब्द॰) (ख) मानह विधि तन अच्छ छवि स्वचन राखिबै काज दृग-पग-पोंछन कौँ करे भूषन पायदाज ।—बिहारी र॰ द॰,४१३ ।
अच्छ ३ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अक्ष प्रा॰ अच्छ]
१. आँख । नेत्र उ॰— (क) कहै पदमाकर न स्वच्छन प्रतच्छ होत अच्छन के आगे हू अधिच्छ गाइयतु है ।—पद्माकर (शब्द॰) । (ख) जो तव अच्छ समच्छ सकत कर पकरि कृपानी ।—रत्नाकर, भा॰ १, पृ॰ १०१ । २ रुद्राक्ष । उ॰—मौंजी औ उपवित अच्छ कंठा कल धारे ।—रत्नाकर, भा॰ १, पृ॰ १०१ । ३ अक्षकुमार नामक रावण का बेटा । उ॰—रखवारे हति विपिन उजारा । देखत तोहि अच्छ तोहि मारा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-च्छ mfn. (fr. अ + छ for छद् or छय, √ छद्), ‘not shaded’, ‘not dark, pellucid’, transparent, clear
अ-च्छ m. a crystal, L.
2. अच्छ m. (corruption of ऋक्ष), a bear.
3. अच्छ (so at the end of a pāda), or usually अच्छा ind., Ved. to, towards (governing acc. and rarely the locative). It is a kind of separable preposition or prefix to verbs and verbal derivatives, as in the following.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अच्छ a. [न छ्यति दृष्टिं, छो-क. न. त. निर्मले हि वस्तुनि दृष्टिः प्रसरति न तु समले आभ्यंतरपर्यंतं धावति Tv.] Clear, pellucid, transparent, pure; मुक्ताच्छदंतच्छविदंतुरेयं U. 6. 27; ˚स्फटिकविशदं Me. 51; ˚श्रमजलकणिका K. 57; किं रत्नमच्छा मतिः Bv. 1. 86. --च्छः 1 A crystal. --2 [न छाति भक्षयति नाशितसत्त्वं; छा भक्षणे-क न. त. Tv.] A bear; cf. also ˚भल्ल --3 N. of a plant. --Comp. --उदन् a. (i. e. अच्छोद) [अच्छं उदकं यस्य] having clear water. --(दा) N. of a river; एतेषां (अग्निष्वात्तानां) मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा Harivaṃśa. --(दं) N. of a lake on the Himālaya (mentioned in Kādambarī). --भल्लः a bear.
अच्छ --च्छा ind. Ved. To, towards (with acc.). It is a kind of separable preposition or prefix to verbs and verbal derivatives, especially to such as imply some kind of motion, or speaking; (अच्छ गत्यर्थवदेषु P. I. 4. 69); ˚इ or गम् to go to, attain, as अच्छ गत्य; ˚नश्-क्ष् to go near, approach; ˚नी to lead towards; ˚नु to call out to; ˚पत् to fly towards; ˚वंद् to salute; ˚वच् to invite.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0022-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्छ अव्य० न च्छ्यति दृष्टिं सम्मुखत्वात् छो--क न० त० । आभिमुख्ये । “अच्छा नृचक्षा असरत् पवित्रे इति” वेदः । “अच्छ गत्यर्थवदेष्विति” सूत्रे “अच्छगत्य अच्छोद्य इत्यु- दाहृत्य अभिमुखं गत्वा अभिमुखमुक्त्वेति” व्याकृतम् सि० कौ० ।
अच्छ त्रि० न छ्यति दृष्टिम्, छो--क न० त० । स्वच्छे निर्म्मले । निर्मले हि वस्तुनि दृष्टिः प्रसरति न तु समले आभ्यन्तर- पर्य्यन्तं धावतीति निर्मलस्यैव तदप्रतिबन्धकत्वात्तथात्वम् । “स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरेति काव्यप्र० । स्फटिके पु० । न छाति भक्षयति नाशितसत्त्वं” छा--भक्षणे क न० त० । भल्लूके पु० । अच्छभल्लुकइत्येकं नामेत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0085,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अच्छं, व्य, (न च्छ्यति सम्मुखत्वात् दृष्टिं नावृणोति न छो + घञर्थे कः नञ्तत्पुरुषः) आभिमुख्यं । साम्मुख्यं । इति मेदिनी ॥
अच्छः, त्रि, (न च्छ्यति निर्म्मलत्वात् दृष्टिं नावृणोति नञ् + छो + कर्त्तरि कः उपपदसमासः) स्वच्छः । निर्म्मलः । इत्यमरः ॥ (अमरुशतके, अच्छकपोल- मूलगलितैः) ।
अच्छः, पुं, (न च्छ्यति निम्मलत्वात् दृष्टिं नावृणोति न + छो + कर्त्तरि कः उपपदसमासः) स्फटिकः । भालूकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-016-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अच्छअच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अच्छ 📚 ➤ स्वच्छ, निर्मल, पारदर्शक, विशुद्ध
संस्कृत: भल्लूकः, प्रसन्नः · पर्याय: भल्लुक, ऋक्ष, भल्ल, भालूक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अच्छ 📚स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अच्छ: नञ्+छो+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें