🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:28:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजपथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अज-+पथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पथ्य

अर्थ: स्वास्थ्यप्रद, स्वास्थ्यवर्धक, कल्याणकारी, उपयोगी (औषधि, आहार, सम्मति आदि)

व्युत्पत्ति: पथिन् + यत् + इनो

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अव्यय — पथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पथ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापथ्यःपथ्यौपथ्याः
द्वितीयापथ्यम्पथ्यौपथ्यान्
तृतीयापथ्येनपथ्याभ्याम्पथ्यैः
चतुर्थीपथ्यायपथ्याभ्याम्पथ्येभ्यः
पञ्चमीपथ्यात् / पथ्याद्पथ्याभ्याम्पथ्येभ्यः
षष्ठीपथ्यस्यपथ्ययोःपथ्यानाम्
सप्तमीपथ्येपथ्ययोःपथ्येषु
सम्बोधनहे पथ्यहे पथ्यौहे पथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पथ्य
पथ्य
pathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथ्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलका और जल्दी पचनेवाला खाना जो रोगी के लिये लाभदायक हो । उपयुक्त आहार । उचित आहार । उ॰— करिकै पथ्य विरोध इक रोगी त्यागत प्रान ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २२७ । क्रि॰ प्र॰—देना —लेना । मुहा॰—पथ्य से रहना = संयम से रहना । परहेज से रहना ।
२. सेंधा नमक ।
३. छोटी हड़ का पेड़ ।
४. हित । मंगल । कल्याण ।
पथ्य २ वि॰ हितकर । अनुकूल । उचित । उ॰— कौशल्या धरि धीरजु कहई । पूत पथ्य गुरु आयेसु अहई ।—मानस, २ । १७६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ्य mfn. ‘belonging to the way’, suitable, fit, proper, wholesome, salutary (lit. and fig.; esp. said of diet in a medical sense), Yājñ.; MBh.; Suśr. &c.
containing elements or leading forms, regular, normal, Lāṭy.; Nid.
पथ्य m. Terminalia Chebula or Citrina, L.
N. of a teacher of AV.
पथ्य n. a species of salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ्य a. [पथि साधु दिगा व्यत् इनो लोपः] 1 Salutary, wholesome, beneficial, agreeing with (said of a medicine, diet, advice &c.); अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः Rām.; Y. 3. 65; पथ्यमन्नं &c. --2 Fit, proper; suitable (in general). --थ्या A road, way. --थ्यं 1 Wholesome diet; as in पथ्याशी स्वामी वर्तते. --2 Welfare, wellbeing; उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता Śi. 2. 10; Pt. 1. 234. --Comp. --अपथ्यं the class of things that are considered wholesome or hurtful in disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ्य त्रि० पथि साधु दिगा० यत् इनो लोपः । १ मार्गसाघौ पथोऽनपेतः यत् । २ हिते चिकित्सादौ ३ हितकारका- रकभोज्यद्रव्यभेदे । पथ्यञ्च अपय्यशब्दे २६६ पृ० सुश्रु- तोक्त हिताहितीध्याये दर्शितम् । रोगभेदे पथ्यापश्ह्यङ्ग वैद्यके प्रसिद्धं विस्तरभयान्नोक्तम् । ४ हरितकीवृक्षे पु० शब्दमाला अमरे स्त्री । ५ मृगेर्वारौ ६ चिर्भिटायां ७ बन्द्याकर्कट्याञ्च स्त्री राजनि० । ८ मात्रावृत्तभेदे स्त्री “त्रिष्वंशकेषु दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः । पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्त्तितं नागराजेन” वृ० र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4223,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ्यं, त्रि, (पथिन् + “धर्म्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ।” ४ । ४ । ९२ । इति यत् ।) चिकित्सादौ हित- कारकम् । तत्पर्य्यायः । करणम् २ हितम् ३ । इति शब्दचन्द्रिका ॥ आत्मीयम् ४ आयुष्यम् ५ । सैन्धवे क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥
पथ्यः, पुं, (पथि साघुः । दिगादित्वात् यत् इनो- लोपः ।) हरीतकीवृक्षः । यथा, -- शिवायां वनतिक्तः स्यात् पथ्यः सुन्दरमातृकौ ।” इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पथ्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अज-पथ्यसमास: अज + पथ्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अव्यय — पथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजपथ्य 📚अज 📚पथ्य ➤ अज (न जायते नञ् - जन्+ड "अजन्मा, अनादि") + पथ्य (स्वास्थ्यप्रद, स्वास्थ्यवर्धक, कल्याणकारी, उपयोगी (औषधि, आह…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अज 📚जिसका जन्म न हो । जन्म के बंधन से रहित । अजन्मा । स्वयंभू🟠🔵🟣🟢🟤
पथ्य 📚चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अज
बकरा (२.९.७७) — स्तभ, छाग, बस्त, छगलक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अजपथ्य = अज + पथ्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें