🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:07:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजाजील

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजाजी+इल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजाजी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: जीरकः · पर्याय: जीरक, जरण, कणा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजाजी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अजाजि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अजाजि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. अजाजि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजाजी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजाजीअजाज्यौअजाज्यः
द्वितीयाअजाजीम्अजाज्यौअजाजीः
तृतीयाअजाज्याअजाजीभ्याम्अजाजीभिः
चतुर्थीअजाज्यैअजाजीभ्याम्अजाजीभ्यः
पञ्चमीअजाज्याःअजाजीभ्याम्अजाजीभ्यः
षष्ठीअजाज्याःअजाज्योःअजाजीनाम्
सप्तमीअजाज्याम्अजाज्योःअजाजीषु
सम्बोधनहे अजाजिहे अजाज्यौहे अजाज्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

इल

अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना

संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to sleep, to throw, to cast, to throw in air

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इल् (तुदादिगण) · अर्थ: सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना (स्वप्नक्षेपणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइलतात् / इलताद् / इलतुइलताम्इलन्तु
मध्यमइल / इलतात् / इलताद्इलतम्इलत
उत्तमइलानिइलावइलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इलति · लिट्: इयेल · लुट्: एलिता · लृट्: एलिष्यति · लोट्: इलतात् · लङ्: ऐलत् · विधिलिङ्: इलेत् · आशीर्लिङ्: इल्यात् · लुङ्: ऐलीत् · लृङ्: ऐलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: एलन · ण्वुल्: एलकः · तृच्: एलिता · ण्यत्: एल्यः · तव्य: एलितव्यः · अनीयर्: एलनीयः · क्त: इलितः · क्तवतु: इलितवान् · शतृ: इलन् · स्य-शतृ: एलिष्यन् · क्त्वा: एलित्वा · ल्यप्: प्रेल्य · तुमुन्: एलितुम् · णमुल्: एलम् · घञ्: एलः · क्तिन्: इल्ति · क्वसु: ईलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजाजी
अजाजी
ajājī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजाजी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सफेद और काला जीरा । जीरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजाजि, इस्, or अजाजी, f. Cuminum Cyminum; Ficus Oppositifolia; Nigella Indica.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजाजिः --जी f. [अजेन छागेन वीयते गंधोत्कटत्वात् त्यज्यते, अज्-इन् वीभावाभावः] Cumin seed (श्वेतजीरक); कृष्णजीरक Nigella Indica; काकोदुंबरिका Ficus Oppositifolia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजाजि(जी) स्त्री अजेन छागेन वीयते गन्धोत्कटत्वात् त्यज्यते अज--इन् वीभावाभावः ६ त० । सर्वभक्षेणापि छागेन गन्धोत्कटतया त्यज्यमाने, (जीरा) इति प्रसिद्धे जीरके वृक्षे । काकोदुम्बरिकावृक्षे च (पेयारा) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0090,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजाजी, स्त्री, (अजेन वीयते अत्युत्कटगन्धतया त्यज्यतेऽसौ अज् + इञ् अजादिभ्यश्च इति कर्म्मणि इञ् । अजेन आजिः तृतीया तत् । स्त्रियां वाङीप्) श्वेतजौरकः । कृष्णजीरकः । काकोदुम्ब- रिका । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-019-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजाजी" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजाजीअजाजी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजाजि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अजाजि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
इलइल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजाजी 📚 ➤ सफेद और काला जीरा । जीरा उमा-कोश
संस्कृत: जीरकः · पर्याय: जीरक, जरण, कणा

इल 📚 ➤ सोना, नींद लेना, फेंकना, उड़ाना, बिखेरना
संस्कृत: स्वप्नक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजाजी 📚सफेद और काला जीरा । जीरा🟠🔵🟣🟢🟤
इल् 📚cl. 6. P. इलति (इयेल, एलिष्यति, ऐलीत्, एलितुम्, Dhātup. xxviii, 65) to…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अजाजी
जीरा (२.९.३७) — जीरक, जरण, कणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अजाजीलअजाजी + इलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें