🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:47:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजिनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजिनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजिनम्

अर्थ: बाघ, सिंह या हाथी आदि, विशेषकर काले हिरण की रोएँदार खाल जिसके आसन बनते हैं या जो पहनने के काम में आती है

संस्कृत: मृगचर्मः · पर्याय: चर्मन्, कृत्ति

व्युत्पत्ति: अज्+इनच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजिन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अजिन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजिन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजिनम्अजिनेअजिनानि
द्वितीयाअजिनम्अजिनेअजिनानि
तृतीयाअजिनेनअजिनाभ्याम्अजिनैः
चतुर्थीअजिनायअजिनाभ्याम्अजिनेभ्यः
पञ्चमीअजिनात् / अजिनाद्अजिनाभ्याम्अजिनेभ्यः
षष्ठीअजिनस्यअजिनयोःअजिनानाम्
सप्तमीअजिनेअजिनयोःअजिनेषु
सम्बोधनहे अजिनहे अजिनेहे अजिनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजिन
अजिन
ajina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मृगचर्म (2.7.50) चर्म · कृत्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजिन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चर्म । चमड़ा । खाल । उ॰—गज अजिन दिव्य दुकूल जोरत सखी हँसि मुख मोरि कै । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰३४ ।
२. ब्रह्मचारी आदि के धारण करने के लिये कृष्णमृग और व्याघ्र आदि का चर्म । उ॰—अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात । —मानस, २ । २११ ।
३. चमड़े का एक प्रकार का थैला (को॰) ।
४. भाथी । धौंकनी (को॰) ।
५. छाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिन n. (probably at first the skin of a goat, अज)
the hairy skin of an antelope, especially a black antelope (which serves the religious student for a couch, seat, covering, &c.)
the hairy skin of a tiger, &c.
अजिन m. N. of a descendant of Pṛthu, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजिनं [अजति क्षिपति रजआदि आवरणेन; अज्-इनच्, अजेरज च Uṇ. 2. 48, वीभावबाधनार्थं] 1 The (hairy) skin of a tiger, lion, elephant &c., especially of a black antelope (used as a seat, garment &c.); अथाजिनाषाढधरः Ku. 5. 30, 67, Ki. 11. 15; ऐणेयेनाजिनेन ब्राह्मणं रौरवेण क्षत्रियं आजिनेन वैश्यं Āśval. --2 A sort of leather bag or bellows. --Comp. --पत्रा --त्री --त्रिका [ अजिनं चर्मैव सुश्लिष्टं पत्रं पक्षो यस्याः सा, गौरा˚ ङीप् स्वार्थे कन्] a bat. --फला [अजिनं भस्त्रेव फलं यस्याः सा] N. of a plant ( भस्त्राकारफलो वृक्षः). --योनिः [अजिनस्य योनिः प्रभवः] a deer, an antelope. --वासिन् a. [अजिनं वस्ते, वस् णिनि] clad in an antelope-hide. --संधः [अजिनं संदधाति] a furrier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिन न० अजति क्षिपति रजआदि, आवरणेन अज--इनच् न व्यादेशः । चर्म्मणि, चर्म्मावृतत्वादेव रजआदीनां न देहप्रवेश इत्यतश्चर्म्मणोरजोविक्षेपसाधनत्वात्तथात्वम् । “चे- लाजिनकुशोत्तरमिति” स्मृतिः । “ऐणेनाजिनेन ब्राह्मण- मिति” गृह्यम् । “गजाजिनं शोणितबिन्दुवर्षि चेति” “अथाजिनाषाढधर इति” च कुमा० । अदूरभवादावर्थे कृशा० छण् । आजिनीयः तददूरभवादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0091,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजिनं, क्ली, (अजति धूल्यादि आवृणोति यत् अज् + कर्त्तरि इनन् बाहुल्यात् अजेर्व्यद्यञ् पोश्च इति नवी आदेशः) (अजाजिनं शोणितविन्दु- वर्षि चेति कुमारसम्भवे) चर्म्म । ब्रह्मचार्य्यादि- धार्य्यकृष्णसारादित्वक् । इत्यमरः ॥ जिनभिन्ने वाच्यलिङ्गं ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-019-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजिनम्अजिन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजिन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजिनम् 📚 ➤ बाघ, सिंह या हाथी आदि, विशेषकर काले हिरण की रोएँदार खाल जिसके आसन बनते हैं या जो पहनने के काम में आती है
संस्कृत: मृगचर्मः · पर्याय: चर्मन्, कृत्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजिन 📚चर्म । चमड़ा । खाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अजिन
मृगचर्म (२.७.५०) — चर्म, कृत्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬