🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:43:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अट्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अट्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अट्टः

अर्थ: ऊंचा, उच्चस्वरयुक्त

संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम् · पर्याय: क्षौम, तल्प

व्युत्पत्ति: अट्ट्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अट्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अट्ट् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. अट्ट् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. अट्ट् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अट्ट् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. अट्ट् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अट्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअट्टःअट्टौअट्टाः
द्वितीयाअट्टम्अट्टौअट्टान्
तृतीयाअट्टेनअट्टाभ्याम्अट्टैः
चतुर्थीअट्टायअट्टाभ्याम्अट्टेभ्यः
पञ्चमीअट्टात् / अट्टाद्अट्टाभ्याम्अट्टेभ्यः
षष्ठीअट्टस्यअट्टयोःअट्टानाम्
सप्तमीअट्टेअट्टयोःअट्टेषु
सम्बोधनहे अट्टहे अट्टौहे अट्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अट्ट
अट्ट
aṭṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) (2.2.12) क्षौम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अट्ट पु॰ संज्ञा पुं॰[सं॰हट्ट=बाजार]
१. हाट । बाजार । उ॰—देव दंपति अट्ट देख सराहते ।—साकेत, पृ॰३ ।
अट्ट २ संज्ञा पुं॰[सं॰]
१. बुर्ज । उ॰—अट्टों पर चढ़ चढ़कर सब ओर पथों मों बढ़कर बडज़कर— साकेत, पृ॰ १५२ अटारी । कोठा ।
३. एक यक्ष का नाम ।
४. प्राधान्य । अधिकता । अतिशयता ।
५. पका हुआ चावुल । भात ।
६. भोज्य पदार्थ ।
७. पहरा देने का उंचा स्थान या मीनार ।
८. महल । प्रसाद ।
९. रेशमी वस्त्र ।
१०. दुर्ग में सेना के रहने का ,स्थान या भाग (को॰) ।
अट्ट २ वि॰
१. ऊँचा ।
२. शुष्क । सूखा । सूखाया हुआ ।
३. उच्च स्वर से युत्क[को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अट्ट ind. high, lofty, L.
loud, L.
अट्ट m. a watch-tower
a market, a market-place (corruption of हट्ट)
N. of a Yakṣa, Rājat.
over-measure, L.
अट्ट n. boiled rice, food, L.
अट्ट mfn. dried, dry, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अट्ट a. [अट्टयति अनाद्रियते अन्यत् यत्र; अट्ट्-घञ्] 1 High, lofty; loud. --2 Frequent, constant (in comp). --3 Dried, dry. --ट्टः --ट्टं [आधारे घञ्] 1 An apartment on the roof or upper story, a garret. --2 A turret, buttress, tower; गोपुर˚ Māl. 9. 1; नरेंद्रमार्गाट्टइव R. 6. 67, 16. 11. --3 A market-place, market (probably for हट्ट). --4 A fine linen cloth. --5 A palace, palatial building. --6 Killing, injuring. --7 Excess, superiority. --ट्टं Food, boiled rice; अट्टशूला जनपदाः Mb. (अट्टं अन्नं शूलं विक्रेयं येषां ते Nīlakaṇṭha). --Comp. --अट्टहासः very loud laughter. --स्थली [अट्टप्रधाना स्थली शाक. त.] a place or country full of palaces &c. --हासः, --हसितं, --हास्यं [कर्म˚] a loud or boisterous laughter, a horselaugh, cachinnation, usually of Śiva; त्र्यंबकस्य Me. 58; गिरिश˚ Dk. 1. --हासिन् [अट्टं हसति-हस्-णिनि] {1} N. of Śiva. {2} one who laughs very loudly. --हासकः [अट्टहासेन कायते; कै-क] N. of a plant (कुंद) Jasminum Multiflorum or Hirsutum ( शुभ्रपुष्पत्वाच्छुभ्रहासतुल्यता).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0027-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अट्ट अतिक्रमे बधे च भ्वादि० आत्म० सक० सेट् । अट्टते । आट्टिष्ट । दोपधोऽयं तेन अट्टिटिषते आट्टिटत् । क्विपि अत् । टोपधस्य तु आटिट्टिषते अटिट्टत् क्विप् अट् ।
अट्ट अनादरे चुरादि० उभय० सक० सेट् । अट्टयति ते आटिट्टत् ।
अट्ट पु० अट्टयति अनाद्रियतेऽन्यद्यत्र अट्ट--आधारे घञ् । प्रासादस्योपरिगृहे, प्राचीरोपरिस्थसैन्यगृहे, च यत्र स्थिता हि नरा अन्यान् हीनतया नाद्रियन्ते, यस्मिन् वसतश्च [] अन्योत्कर्षेऽनादरः । उच्चे भृशे च त्रि० अन्ने “अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथा” इति भार० “अट्टमन्नं शूलं विक्रेयं येषामिति” नीलकण्ठः शुष्के च न० । क्षौमवस्त्रे प्रासादे च पु० “सुधाधवलाट्टहासेति” काद० । “ददृशे नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणेति” रामा० । गृहशब्दे प्रासादलक्षणादि वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0095,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अट्ट ङ अतिक्रमे । वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ मूर्द्ध्वन्यवर्गाद्योपधः । ङ अटिट्टिषते दन्त्यवर्गा- द्योपधः । ङ अतिट्टिषते । दन्त्यवर्गतृतीयो- पधः । ङ अट्टितिषते खलं राजा । इति दुर्गादासः ॥
अट्टं, क्ली, (अट्ट + अच्) शुष्कं । भक्तं । अन्नं । इति मेदिनी भूरिप्रयोगश्च ॥
अट्टः, पुं, (अट्टते एकं गृहमतिक्रम्य यत्र गृहे गच्छति अट्ट + अधिकरणे घञ्) क्षौमः । इत्यमरः ॥ हर्म्म्यादिगृहं । इति भरतः ॥ प्राकाराग्रस्थित- [] रणगृहं । इति कौटिल्यः । अट्टेति ख्यातगृह- विशेषः । इति कोङ्कटः ॥ प्राकारमण्डपस्योपरि शाला । इति केचित् ॥ हर्म्म्यादिवातकुटिका । इति केचित् ॥ मण्डपोपरि हर्म्म्यपृष्ठं । इति केचित् ॥ प्राकारधारणार्थोऽभ्यन्तरे क्षौमाख्यो- ऽट्टः । इति भट्ठः ॥ अतिशयः । इति मेदिनी ॥ हट्टः इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-024-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अट्टःअट्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अट्ट् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | अट्ट् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अट्टः 📚 ➤ ऊंचा, उच्चस्वरयुक्त
संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम् · पर्याय: क्षौम, तल्प

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अट्ट 📚हाट । बाजार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अट्टः: अट्ट्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें