🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:52:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अतिबला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अतिबला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अतिबला

अर्थ: - अतिशयं बलं यस्य बहुत बलवान या शक्तिशाली

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अतिबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. बला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अति + बल् + अच्
  3. अतिबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अतिबला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. अतिबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. बला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अति + बल् + अच्
  7. बला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अति + बल् + अच्
  8. अतिबला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अतिबला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअतिबलाअतिबलेअतिबलाः
द्वितीयाअतिबलाम्अतिबलेअतिबलाः
तृतीयाअतिबलयाअतिबलाभ्याम्अतिबलाभिः
चतुर्थीअतिबलायैअतिबलाभ्याम्अतिबलाभ्यः
पञ्चमीअतिबलायाःअतिबलाभ्याम्अतिबलाभ्यः
षष्ठीअतिबलायाःअतिबलयोःअतिबलानाम्
सप्तमीअतिबलायाम्अतिबलयोःअतिबलासु
सम्बोधनहे अतिबलेहे अतिबलेहे अतिबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अतिबला
अतिबला
atibalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतिबला २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राचीन युद्धविद्दा । विशेष—इस विद्दा के सीखने से श्रम और ज्वर की बाधा का भय नहीं रहता था और पराक्रम बढ़ता था । विश्वामित्र ने इसे रामचंन्द्र को सिखाया था ।
२. एक ओषधि । कँगही या ककही नामक पौधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति—बला f. a medicinal plant (Sidonia Cordifolia and Rhombifolia, or Annona Squamosa)
N. of a powerful charm
of one of Dakṣa's daughters.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (12,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिबला, स्त्री, अत्यन्तं बलं यस्याः सः बहु- व्रीहिः ।) विश्वामित्रेण रामाय दत्ते अस्त्रविद्या- विशेषे यथा, -- “गृहाण द्वे इमे विद्ये बलामतिबलां तथा” । इत्यादि रामायणे ।) पीतबला । पीतवर्णवाडियाला इति ख्याता । पिटारणी । इति मदनविनोदः ॥ गुरशकरीभेदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्पर्य्यायः । बलिका २ बल्या ३ विकङ्कता ४ वाद्यपुष्पिका ५ घण्टा ६ शीता ७ शीतपुष्पा ८ भूरिचला ९ वृष्यगन्धिका १० । तस्या गुणाः । तिक्तत्वं । कटुत्वं । वातकृमिनाशित्वं । दाहतृष्णाविषच्छर्द्दिक्लेदोप- शमकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अतिबला" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अतिबलाअतिबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अति + बल् + अच् | अतिबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अतिबला 📚 ➤ - अतिशयं बलं यस्य बहुत बलवान या शक्तिशाली

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अतिबला 📚प्राचीन युद्धविद्दा । विशेष—इस विद्दा के सीखने से श्रम और ज्वर की बाधा…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अतिबला = अति + बल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें