🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:00:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अतुलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अतुलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अतुलः

अर्थ: "अनुपम, बेजोड़, अद्वितीय, अतुलनीय"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अतुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अतुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअतुलःअतुलौअतुलाः
द्वितीयाअतुलम्अतुलौअतुलान्
तृतीयाअतुलेनअतुलाभ्याम्अतुलैः
चतुर्थीअतुलायअतुलाभ्याम्अतुलेभ्यः
पञ्चमीअतुलात् / अतुलाद्अतुलाभ्याम्अतुलेभ्यः
षष्ठीअतुलस्यअतुलयोःअतुलानाम्
सप्तमीअतुलेअतुलयोःअतुलेषु
सम्बोधनहे अतुलहे अतुलौहे अतुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अतुल
अतुल
atula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतुल १ वि॰ [सं॰]
१. जो तोला या कूता न जा सके । जिसकी तौल या अंदाज न हो सके ।
२. अमित । असीम । अपार । बहुत अधिक । बेअंदाज । उ॰— आवत देखि अतुल बलसीवा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. जिसकी तुलना या समता न हो सके । अनुपम । बेजोड़ । अद्वितीय । उ॰—मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी । भए मगन मन सके न रोकी ।—मानस ७ । ३२ ।
अतुल २ संज्ञा पुं॰
१. केशव के अनुसार अनुकूल नायक का दूसरा नाम । उ॰—ये गुण केशव जाहि में, सोई नायक जान । अतुल, दक्ष, शठ, धृष्ट, पुनि, चौविध ताहि बखान ।—केशव (शब्द॰) ।
२. तिल का पेड़ ।
३. तिलक । तिलपुष्पी । ४० कफ । श्लेष्मा । बलगम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-तुल mfn. unequalled
अ-तुल m. (destitute of weight), the Sesamum seed and plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतुल a. [न. ब.] Unequalled, unsurpassed, matchless, peerless, incomparable, very great; भयमतुलं गुरुलोकात् Pt. 5. 31; so ˚पराक्रम, ˚रूप &c. --लः The sesamum seed and plant (तिलकवृक्ष).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0037-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतुल पु० नास्ति तुला शुभ्रपुष्पतायामस्याः । तिलकवृक्षे तुलारहिते त्रि० । “रामस्त्वतुलविक्रम” इति रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतुलः, पुं, (नास्ति तुला सादृश्यं यस्य सः ।) तिल- वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका । तुलनारहिते त्रि ॥ (“राक्षसेन्द्रप्रभावेण श्रिया चातुलया तथा” ॥ इति रामायणे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-031-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतुल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अतुलःअतुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अतुलः 📚 ➤ "अनुपम, बेजोड़, अद्वितीय, अतुलनीय"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अतुल 📚जो तोला या कूता न जा सके । जिसकी तौल या अंदाज न हो सके🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें