🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:53:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अथान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अथ+आन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अथ

अर्थ: यहाँ, अब, मंगल, आरम्भ, अधिकार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आन

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआनआनतुःआनुः
मध्यमआनिथआनथुःआन
उत्तमआनआनिवआनिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अथ
अथ
atha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अथ/अथो' — मंगल, उसके बाद, आरम्भ, प्रश्न, सम्पूर्णता (3.3.262) अथो
'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया प्रसंग आरम्भ (1.1.5) तु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अथ अव्य [सं॰]
१. एक मंगलसुचक शब्द जिससे प्राचीन काल में लोग किसी ग्रंथ या लेख का आरंभ करते थे । जैसे—(क) 'अथतो धर्म व्याख्यास्याम:' ।—वैशोषिक । [ख] 'आथातो ब्रह्माजिज्ञासा' ।—ब्रह्मासूत्र । पीछे से यह ग्रंथ के आरंभ में उसके नाम के पहले लिखा जाने लगा । जैसे—'अथ विनयपत्रिका लिख्यते' ।
२. अब ।
३. अनंतर । तदनंतर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अथ or अथा (or Ved. अथा), ind. (probably fr. pronom. base अ) an auspicious and inceptive particle (not easily expressed in English), now; then; moreover; rather; certainly; but; else; what? how else? &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अथ (Ved. अथा) ind. [अर्थ्-ड, पृषोद˚ रलोपः Tv.] 1 A particle used at the beginning (of works) mostly as a [] sign of auspiciousness, and translated by ‘here,’ ‘now’ (begins) (मंगल, आरंभ, अधिकार). (Properly speaking ‘auspiciousness’ or मंगल is not the sense of अथ, but the very utterance or hearing of the word is considered to be indicative of auspiciousness, as the word is supposed to have emanated from the throat of Brahmā: ओंकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कंठं भित्त्वा विनिर्यातौ तेन मांगलिकावुभौ ॥ and therefore we find in Śaṅkara Bhāṣya अर्थांतरप्रयुक्तः अथशब्दः श्रुत्या मंगलमारचयति); अथ निर्वचनं; अथ योगानुशासनं; अथेदंप्रारभ्यते द्वितीयं तंत्रं Pt. 2. (usually followed by इति at the end, इति प्रथमोंकः here ends &c.). --2 Then, afterwards (आनंतर्य) अथ प्रजानामधिपः प्रभाते वनाय धेनुं मुमोच R. 2. 1; often as a correlative of यदि or चेत्; न चेन्मुनिकुमारोयं अथ कोस्य व्यपदेशः Ś. 7; मुहूर्तादुपरि उपाध्यायश्चेदागच्छेत् अथ त्वं छंदो ऽधीष्व P. III. 3. 9. Sk. --3 If, supposing, now if, in case, but if (पक्षांतर); अथ कौतुकमावेदयामि K. 144, Ś. 5. 27; अथ मरणमवश्यमेव जंतोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे Ve. 3. 4; अथ गृह्णाति Ś. 7; Ku. 5. 45; Mu. 3. 25; Ki. 1. 44; अथ चास्तमिता त्वमात्मना R. 8. 51 while, but, on the other hand; oft. followed by ततः or तथापि, Bg. 12. 9, 11; 2. 26; अथ चेत् but if Bg. 2. 33; 18. 58. --4 And, so also, as also, likewise (समुच्चय); गणितमथ कलां वैशिकीं Mk. 1. 3; Ms. 2. 1. 31; भीमोऽ थार्जुनः G. M. --5 Used in asking or introducing questions (प्रश्न), oft. with the interrogative word itself; अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी Ś. 7; अर्थवान् खलु मे राजशब्दः । अथ भगवाँल्लोकानुग्रहाय कुशली काश्यपः Ś. 5; अथ शक्नोषि भोक्तुं G. M.; अथात्रभवती कथमित्थंभूता M. 5; Bg. 3. 36; अथ भवंतमंतरेण कीदृशो ऽस्या दृष्टिरागः Ś. 2; अथ माठव्यं प्रति किमेवं प्रयुक्तं Ś. 6 (अथ may in these two sentences mean ‘but’). --6 Totality, entirety (कार्त्स्न्य); अथ धर्मं व्याख्यास्यामः G. M. we shall explain the whole धर्म (धर्म in all its details.). --7 Doubt, uncertainty (संशय, विकल्प); शब्दोनित्यो ऽथानित्यः G. M. The senses of अथ usually given by lexicographers are: --अथोथ स्यातां समुच्चये । मंगले संशयारंभाधिकारानंतरेषु च । अन्वादेशे प्रतिज्ञायां प्रश्नसाकल्ययोरपि ॥ Some of these senses are indentical with those in (1), while some are not in general use. --Comp. --अपि moreover, and again [] &c. (= अथ in most cases); ˚च likewise, also. --किं what else, yes, exactly so, quite so, certainly; सर्वथा अप्सरःसंभवैषा । अथ किं Ś. 1; अपि वृषलमनुरक्ताः प्रकृतयः अथ किं Mu. 1. --वा {1} or (used like the English disjunctive conjunction ‘or’ and occupying the same place); व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योऽ थवा भवेत् H. 1. 58; समस्तैरथवा पृथक् Ms. 7. 198; अथवा-अथवा either-or; वाथ is often used in the same sense with वा; कार्तिके वाथ चैत्रे वा Pt. 3. 38; Ms. 7. 182; अथापि वा also used in the same sense; एतदेव व्रतं कुर्युश्चांद्रायणमथापि वा 11. 118; 8. 287. {2} or rather, or why, or perhaps, is it not so (correcting or modifying a previous statement); why should there be any thought or hesitation about it, or it is no wonder; अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् । अथवा कृतं संदेहेन Ś. 1., 1. 16; गमिष्याम्युपहास्यतां… अथवा कृतवाग्द्वारे वंशे ऽस्मिन् R. 1. 3-4; अथवा मृदुवस्तु हिंसितुं 8. 45; दीर्ये किं न सहस्रधाहमथवा रामेण किं दुष्करं U. 6. 40; अधोधो गंगेयं पदमुपगता स्तोकमथवा । विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः Bh. 2. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अथ अव्य० चु०--अर्थ--ड पृषो० रलोपः । संशये, आरम्भे आनन्तर्य्ये, प्रश्ने, विकल्पे, प्रकरणे, समुच्चये पक्षान्तरे च । मङ्गलं तु नास्यार्थः किन्तु अर्थान्तरप्रयुक्तोऽप्ययं श्रुत्या [] मङ्गलसाधनं भवति । “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभा” वित्युक्ते स्तस्य श्रवणेन मङ्गलसाधनत्वम् अतएव शारीरकभाष्ये “अर्थान्तरप्रयुक्तोऽथशब्दः श्रुत्या मङ्गलमारचयती” त्युक्तम् । तत्र “अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादौ” साधनचतुष्टयानन्त- र्य्यार्थे “अथ प्रजानामधिप” इत्यादौ चानन्तर्य्ये, “अथ योगानुशासन” मित्यत्र अधिकाररूपारम्भे “शब्दोनित्यः अथा नित्य” इत्यादौ संशये, संशयश्च एकधर्म्मिकं कोटिद्वयज्ञानं तत्र कोट्युपस्थापनस्य संशयहेतुत्वात् प्रकृते तस्यैव संशयशब्दा- र्थता विकल्पश्च संशयविशेष एव । “अथ शक्नोषि भोक्तु- मित्यादौ” प्रश्ने, “अथ शब्दानुशासनमित्यत्र मङ्गलार्थ- तयोपादानमर्थस्तु अधिकार एव “अथ मरणमवश्यमेव जन्तोरिति” वेण्याम्, “अथ चेत्त्वमिमं धर्म्म्यं संग्रामं न करिष्यसीत्यादौ गीतायां च पक्षान्तरे, अथातोधर्मं व्याख्या- स्याम इत्यादौ कार्त्स्न्ये, “भीमोऽथार्ज्जुन” इत्यादौ समुच्चये, स्वरादिपाठादस्याव्ययत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अथ, व्य, (अर्थ + ड पृषोदरादित्वात् रस्य लीपः ।) मङ्गलं । अनन्तरं । आरम्भः । प्रश्नः । कार्त्स्न्यं । इत्यमरः ॥ अधिकारः । संशयः । विकल्पः । समु- च्चयः । इति मेदिनी ॥ (अथ तस्य विवाहकौतकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः ॥ इति रघुवंशे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-032-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अथअव्ययम् 📚
आनअन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अथ 📚 ➤ यहाँ, अब, मंगल, आरम्भ, अधिकार

आन 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अथ 📚अव्य🟠🔵🟣🟢🟤
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अथानअथ + आनदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें