🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:11:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अदल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अदल

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: leafless

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अदल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अदल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अदल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअदलःअदलौअदलाः
द्वितीयाअदलम्अदलौअदलान्
तृतीयाअदलेनअदलाभ्याम्अदलैः
चतुर्थीअदलायअदलाभ्याम्अदलेभ्यः
पञ्चमीअदलात् / अदलाद्अदलाभ्याम्अदलेभ्यः
षष्ठीअदलस्यअदलयोःअदलानाम्
सप्तमीअदलेअदलयोःअदलेषु
सम्बोधनहे अदलहे अदलौहे अदलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अदल
अदल
adala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अदल १ संज्ञा पुं॰ [अ॰ अदल] न्याय । इंसाफ । उ॰—अदल कहो पुहुमी जस होई । चाटा चलत न दुखवै कोई ।—जायसी (शाब्द) ।
अदल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिज्जल नाम का एक पौधा [को॰] ।
अदल ३ वि॰
१. बिना दल या पत्ते का । पत्रविहीन ।
२. बिना फौज का । सेनारहित ।
३. भागरहित (को॰) ।
अदल ४ वि॰ [हिं॰ अ+दल] जो किसी दल में न हो । तटस्थ ।
अदल ५पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰अदल=अपर्णा] पार्वती । उ॰—अदल- पति—रिपु पिता—पतिनी अब न जैहैं फेर ।—सा॰ लहरी, पृ॰ ११६ ।
अदल बदल संज्ञा पुं॰ [अ॰ बदल का अनुध्व॰ अदल] उलट पुलट । हेर फेर । परिवर्तन । उ॰—अदल बदल भूषण प्रिया यातैं परत लखाइ नूपुर कटि ढीलो भयो सकसि किंकिनी पाइ ।— भिखारी ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ४५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-दल mfn. leafless
अ-दल m. the plant Eugenia (or Barringtonia) Acutangula
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (18,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदल a. 1 Leafless. --2 Without parts. --लः A plant (हिज्जल) Eugenia or Barringtonia Acutangula. --ला A plant (घृतकुमारी) Aloe Indica Royle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अदल पु० दल्यते भिद्यते इति दलं पत्रं दल--कर्म्मणि घञ् न० ब० । दलशून्ये (हिजल) इति ख्याते वृक्षे । पत्रशून्ये वृक्षमात्रे त्रि० । घृतकुमार्य्यां स्त्री । दलः खण्डः । तच्छून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0114,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अदलः, पुं, (न दल्यते भिद्यते यत्, न दल् + घञर्थे कन् ।) हिज्जलवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दल- रहिते त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-033-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अदल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अदलअदल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अदल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अदल 📚 ➤ न्याय । इंसाफ उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): leafless

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अदल 📚न्याय । इंसाफ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें