🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:07:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अद्धरज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अत्+ह-+रज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अत्

अर्थ: खाने वाला, निगलने वाला

व्युत्पत्ति: अद्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. अद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद् / अत्अदौअदः
द्वितीयाअदम्अदौअदः
तृतीयाअदाअद्भ्याम्अद्भिः
चतुर्थीअदेअद्भ्याम्अद्भ्यः
पञ्चमीअदःअद्भ्याम्अद्भ्यः
षष्ठीअदःअदोःअदाम्
सप्तमीअदिअदोःअत्सु
सम्बोधनहे अद् / हे अत्हे अदौहे अदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

रज

अर्थ: रंग देना, रंगना

संस्कृत: रागे

अंग्रेज़ी: to paint, to color

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रञ्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: रंग देना, रंगना (रागे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरजतात् / रजताद् / रजतुरजताम्रजन्तु
मध्यमरज / रजतात् / रजताद्रजतम्रजत
उत्तमरजानिरजावरजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रजति · लट् (आत्मने.): रजते · लिट्: ररञ्ज · लिट् (आत्मने.): ररञ्जे · लुट्: रङ्क्ता · लुट् (आत्मने.): रङ्क्ता · लृट्: रङ्क्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रङ्क्ष्यते · लोट्: रजतात् · लोट् (आत्मने.): रजताम् · लङ्: अरजत् · लङ् (आत्मने.): अरजत · विधिलिङ्: रजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रजेत · आशीर्लिङ्: रज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रङ्क्षीष्ट · लुङ्: अराङ्क्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अरङ्क्त · लृङ्: अरङ्क्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरङ्क्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रञ्जन · ण्वुल्: रञ्जकः · तृच्: रङ्क्ता · ण्यत्: रञ्ज्यः · तव्य: रङ्क्तव्यः · अनीयर्: रञ्जनीयः · क्त: रक्तः · क्तवतु: रक्तवान् · शतृ: रजन् · स्य-शतृ: रङ्क्ष्यन् · शानच्: रजमानः · क्त्वा: रक्त्वा · ल्यप्: प्ररज्य · तुमुन्: रङ्क्तुम् · णमुल्: रञ्जम् · घञ्: रागः · क्तिन्: रक्ति · क्वसु: रेजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्
अद्
ad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अद् cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved. Inf. अत्तवे, RV. : Caus. आदयति and ˚ते (once अदयते [ĀpŚr.]) to feed
अद् [cf. Lith. edmi; Slav. jamj for jadmj; Gk. ἔδω; Lat. edo; Goth. root AT pres. ita; Germ. essen; Eng. to eat, Arm. utem].
2. अद् mfn. ifc. ‘eating’, as मत्स्याद्, eating fish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद् {c2c} P. [अत्ति, आद, --जघास, अघसत्, अत्स्यति, अत्तुं, अन्न, -जग्ध, जग्ध्वा] 1 To eat, devour. --2 To destroy. --3 = अंद्, q. v. --Caus. To feed with, cause to eat; आदयत्यन्नं बटुना Sk. --Desid. जिघत्सति To wish to eat. [cf. L. edo, Gr. edo, Germ. essen, Eng. eat; Lith. edmi, Sans. admi, Goth. at, Zend ad]. With अव to satisfy by food, get rid of with feeding; (fig.) stop the mouth of. --आ to eat &c. --प्र --सं to use up, consume, devour; समदंत्यामिषं खगाः Bk. 18. 12. --वि to gnaw.
अद् --द a. (at the end of comp.) Eating, devouring; मांसाद carnivorous, feeding on flesh; so मत्स्य˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अत्अद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
ह-रजसमास: ह + रञ्ज् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अत् 📚 ➤ खाने वाला, निगलने वाला

हरज 📚ह 📚रञ्ज् ➤ ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इस…) + रञ्ज् (रंग देना, रंगना)
संस्कृत: रागे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद् 📚cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved.…🔵🟣
रञ्ज् 📚or रज् cl. 1. 4. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 30; xxvi, 58) रजति, ˚ते (only G…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अद्धरजअत् + हपूर्वसवर्ण झयो होऽन्यतरस्याम् (८.४.६२)

❖ समासः

  • ह-रज = ह + रज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अत्: अद्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬