🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:10:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधिभू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधि+भू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधि

अर्थ: ऊर्ध्व, ऊपर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

भू

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (ifc.) = 2 भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्र-भु &c.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. भु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. भु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभुःभूभवः
द्वितीयाभुम्भूभून्
तृतीयाभुनाभुभ्याम्भुभिः
चतुर्थीभवेभुभ्याम्भुभ्यः
पञ्चमीभोःभुभ्याम्भुभ्यः
षष्ठीभोःभ्वोःभूनाम्
सप्तमीभौभ्वोःभुषु
सम्बोधनहे भोहे भूहे भवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधि
अधि
adhi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अधि m. (better आधि, q.v.), anxiety
अधि f. a woman in her courses (= अवि, q.v.), L.
2. अधि ind., as a prefix to verbs and nouns, expresses above, over and above, besides. As a separable adverb or preposition
(with abl.) Ved. over
from above, from
from the presence of
after, AitUp.
for
instead of RV. i, 140, 11, (with loc.) Ved. over
on
at
in comparison with
(with acc.) over, upon, concerning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (20,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिः [आधीयते दुःखमनेन आधा कि वा पृ. थस्वः] 1 Mental pain or agony. See आधिः --2 A woman in her courses. (= अवि.) --ind. 1 (As a prefix to verbs) over, above; (अधिकार); ˚स्था to stand over; ˚कृ to place over or at the head of; ˚रुह् to grow over or above; over and above, besides, in addition (आधिक्य); fully, completely (अतिशय, विशेष), to get something in addition to another; अधिगत्यजगत्यधीश्वरात् having obtained fully, अधि intensifying the meaning of the root; इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि Rv. 1. 6. 10; (अधीमहे आधिक्येन याचामहे). --2 (As a separable adverb) Over, above, from above (mostly Vedic); षष्टिर्वीरासो अधि षट् Rv. 7. 18. 14. --3 (As a preposition) with acc. (a) Above, over, upon, in (उपरि); यं दंतमधिजायते नाडी तं दंतमुद्धरेत् Suśr. अध्यधि just above; लोकानुपर्युपर्यास्तेऽधोऽधोऽध्यधि च माधवः Bopadeva; with gen. also; ये नाकस्याधि रोचने दिवि Rv. 1. 19. 6 above the sun; ˚विटपि Śi. 7. 35; ˚त्वत् 7. 41; ˚रजनि 52 at night. (b) With reference to, concerning, in the case of, on the subject of (अधिकृत्य) (mostly in adverbial compounds in this sense); हरौ इति अधिहरि; so अधिस्त्रि; कृष्णमधिकृत्य प्रवृत्ता कथा अधिकृष्णं; so ˚ज्योतिषं, ˚लोकं, ˚दैवं, ˚दैवतं treating of stars &c.; ˚पुरंध्रि Śi. 6. 32 in the case of women. (c) (With abl.) Just over, more than (अधिक); सत्त्वादधि महानात्मा Kaṭh.; अविदितादधि Ken. (d) (With loc.) Over, on or upon, above (showing lordship or sovereignty over something) (ऐश्वर्य); अधिरीश्वरे P. I. 4. 97; अधि भुवि रामः P. II. 3. 9 Sk. Rāma rules over the earth; the country ruled over may be used with loc. of ‘ruler’; अधि रामे भूः ibid.; [] प्रहारवर्मण्यधि विदेहा जाताः Dk. 77 subject to, under the government of, become the property or possession of (अधि denoting स्वत्व in this case); under, inferior to (हीन); अधि हरौ सुराः (Bopadeva) the gods are under Hari. --4 (As first member of Tatpuruṣa compounds) (a) Cheif, supreme, principal, presiding; ˚देवता presiding deity; ˚राजः supreme or sovereign ruler; ˚पतिः supreme lord &c. (b) Redundant, superfluous (growing over another); ˚दंतः = अध्यारूढः (दंतस्योपरि जातः) दंतः P. VI. 2. 188. (c) Over, excessive; ˚अधिक्षेपः high censure. According to G. M. अधि has these senses: अधिरध्ययनैश्वर्यवशित्वस्मरणाधिके । e. g.; उपाध्यायादधीते; इङोऽध्ययनार्थकत्वस्य अधिद्योतकः; अधिपतिः ( ऐश्वर्ये); अधीनः (वशित्वे) अधिगतः इनं; मातुरध्येति (स्मरणे); अधिकं (अधिके). In the Veda अधि is supposed by B. and R. to have the senses of ‘out of’, ‘from,’ ‘of,’ ‘among,’ ‘before’, ‘beforehand’, ‘for’, ‘in favour of’, ‘in’ ‘at’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0046-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधि अव्य० न + धा--कि । अधिकारे, ऐश्वर्य्ये, स्वत्वे, अधिकृत्येत्यर्थे, उपरि, आधिक्ये, अतिशये च । अस्य ऐश्वर्य्ये, स्वत्वे च कर्म्मप्रवचनीयत्वेन तद्योगे सप्तमो, अधि रामे भूः, अधि भुवि राम इति । “अधिः अध्ययनै- श्वर्य्यवशित्वस्मरणाधिकेषु” इति गणरत्ने उक्तम् तत्रो- पाध्यायादधीते इत्यादावध्ययने, इङोऽध्ययनार्थकत्वस्य अधिर्द्योतकः । ऐश्वर्य्ये अधिपतिः, वशित्वे अधीनः, अधि- गतमिनम् अत्या० स० । स्मरणे मातुरध्येति इकः स्मरणार्थत्व- मधिर्द्योतयति । अधिके, अधिकमिति अधि + कन् । “अधि- परी अनर्थकाविति” पा० उक्तेः आनर्थक्ये गतित्वाभावात् नोपसर्गत्वं तेन अध्यागच्छति इत्यादौ गतिसंज्ञाबाधात् “गतिर्गताविति” पा० निघातो न । अतएव अस्य धात्व- र्थत्वमात्रद्योतकत्वेऽपि विशिष्टक्रियाद्योतकत्वाभावात् अन- र्थकत्वव्यवहारः विशिष्टक्रियायोगाभावाच्च नोपसर्गत्वम् तेन “तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राङ्नाकमधितस्थुषीति” रघौ न षत्वम् सति च क्रियाविशेषद्योतकत्वे अधितिष्ठावित्यादाविव उपसर्गत्वेन षत्वमिति भेदः । मुग्धबोधे तु “नात्रार्च्चायां स्वतो नातिक्रमेऽतिः पर्य्यधी गताविति” गत्यर्थद्योतकत्वे नोपसर्गत्वमित्युक्तम् तेन नाकमधितस्थुषीत्यस्य गतवती- त्यर्थकतयोपसर्गत्वाभावान्न षत्वमिति विवेकः । तथा अधिके, “इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थि- वादधि” इति ऋ० १, ६, १० “अधीमहे आधिक्येन याचामहे” इति भाष्यम् । उपरि “ये नाकस्याधि रोचने दिवीति” ऋ० १, १९, ६, “नाकस्य दुःखरहितस्य सूर्य्यस्य उपरीति” भाष्यम्, अधिकारे “यदत्र सामधि- करिष्यतीति” सि० कौ० । विभाषा कृञीति पा० । वा गतित्वमत्र विनियोक्तुरीश्वरत्वं गम्यते अधिकारी विनियोगः । आधिक्ये “अधिगत्य जगत्यधीश्वरादिति” नैष० अधिगत्येत्यादौ गमेर्विशिष्टज्ञानार्थत्वद्योतकत्वात् उप- सर्गत्वम् “धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्त्तते, तमेव विशिनष्ट्यन्य उपसर्गगतिस्त्रिधे” त्युक्तेः विशिष्टज्ञानार्थता, तेन गतिसमासे ल्यप् । “अधिगतं विधिवद् यद- पालयदित्यादौ” दायत्वेन लब्धमित्यर्थः । एवमन्य- त्रापि विशेषार्थद्योतकता विज्ञेया । आधीयते दुःखमने- नेति आ + धा--कि वा पृ० ह्रस्वः । मनःपीडायाम् पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधि व्य, (न धीयते धार्य्यते । नञ् + धा + कि ।) प्रादिविंशत्युपसर्गमध्ये उपसर्गविशेषः । अ- स्यार्थः । उपरिभागः । इति दुर्गादासः ॥ अधि- कारः । ईश्वरः । इति मेदिनी ॥ अधिकं । यथा अधिमासः अधिको मासः इत्यर्थः । इति स्मृतिः ॥
अधिः, पुं, आधिः । मनःपीडा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधिअव्ययम् 📚
भूभु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: भु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | भु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधि 📚 ➤ ऊर्ध्व, ऊपर

भू 📚 ➤ (ifc.) = 2 भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्र-भु &c.) (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधि 📚m. (better आधि, q.v.), anxiety🔵🟣🟢🟤
भु 📚mfn. (ifc.) = 2. भू, becoming being existing, produced (cf. अग्नि-, प्…🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें