🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:50:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधीयान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधीयान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधीयान

अर्थ: अध्ययन करना, अभ्यास करना, सीखना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))

संस्कृत: अध्ययने

अंग्रेज़ी: reading, studying

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधीयान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + शानच्
  2. अधीयान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अधीयान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधीयानःअधीयानौअधीयानाः
द्वितीयाअधीयानम्अधीयानौअधीयानान्
तृतीयाअधीयानेनअधीयानाभ्याम्अधीयानैः
चतुर्थीअधीयानायअधीयानाभ्याम्अधीयानेभ्यः
पञ्चमीअधीयानात् / अधीयानाद्अधीयानाभ्याम्अधीयानेभ्यः
षष्ठीअधीयानस्यअधीयानयोःअधीयानानाम्
सप्तमीअधीयानेअधीयानयोःअधीयानेषु
सम्बोधनहे अधीयानहे अधीयानौहे अधीयानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: अध्ययन करना, अभ्यास करना, सीखना (अध्ययने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअधीतेअधीयातेअधीयते
मध्यमअधीषेअधीयाथेअधीध्वे
उत्तमअधीयेअधीवहेअधीमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अधीते · लिट् (आत्मने.): अधिजगे · लुट् (आत्मने.): अध्येता · लृट् (आत्मने.): अध्येष्यते · लोट् (आत्मने.): अधीताम् · लङ् (आत्मने.): अध्यैत · विधिलिङ् (आत्मने.): अधीयीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अध्येषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अध्यगीष्ट · लृङ् (आत्मने.): अध्यगीष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अध्ययन · ण्वुल्: अध्यायकः · तृच्: अध्येता · यत्: अध्येयः · तव्य: अध्येतव्यः · अनीयर्: अध्ययनीयः · क्त: अधीतः · क्तवतु: अधीतवान् · शानच्: अधीयानः · ल्यप्: अधीत्य · तुमुन्: अध्येतुम् · णमुल्: अध्यायम् · घञ्: अध्यायः · क्तिन्: अधीति · क्वसु: अधिजगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधीयान
अधीयान
adhīyāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधीयान १ संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰ ]
१. विद्यार्थी । अध्ययन करनेवाला व्यक्ति ।
२. विद्यार्थी या अध्यापक रूप में वेदों का अध्ययन पूरा करनेवाला व्यक्ति [को॰ ] ।
अधीयान २ वि॰ पढ़नेवाला [को॰ ] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीयान mfn. reading, studying
अधीयान m. a student
one who goes over the Veda either as a student or a teacher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीयानः pres. p. A student, one who goes over the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधीयानअधीयान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + शानच् 📚
अन्य सम्भावना: अधीयान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधीयान 📚 ➤ अध्ययन करना, अभ्यास करना, सीखना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))
संस्कृत: अध्ययने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधीयान 📚॰ पुं॰🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अधीयान: इ + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें