🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:21:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधृष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधृष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधृष्ट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: पर्याय: शालीन

अंग्रेज़ी: (√ धृष्), not bold, modest

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अधृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अधृष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधृष्टःअधृष्टौअधृष्टाः
द्वितीयाअधृष्टम्अधृष्टौअधृष्टान्
तृतीयाअधृष्टेनअधृष्टाभ्याम्अधृष्टैः
चतुर्थीअधृष्टायअधृष्टाभ्याम्अधृष्टेभ्यः
पञ्चमीअधृष्टात् / अधृष्टाद्अधृष्टाभ्याम्अधृष्टेभ्यः
षष्ठीअधृष्टस्यअधृष्टयोःअधृष्टानाम्
सप्तमीअधृष्टेअधृष्टयोःअधृष्टेषु
सम्बोधनहे अधृष्टहे अधृष्टौहे अधृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधृष्ट
अधृष्ट
adhṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संकोची (3.1.26) शालीन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधृष्ट वि॰ [सं॰ ]
१. जो ढीठ न हो ।
२. विनम्र । लज्जाशील ।
३. अजेय ।
४. क्षतिरहित [को॰ ] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-धृष्ट mfn. (√ धृष्), not bold, modest
not overcome, invincible, irresistible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (23,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधृष्ट a. 1 Not bold, modest, shy. --2 Invincible, irresistible; unhurt; हूतासो वसवो ऽधृष्टाः Rv. 6. 50. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0052-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधृष्ट त्रि० धृष--निर्लज्जत्वे क्त न० त० । लज्जाशीले । धृष--अभिभवे क्त न० त० । अनभिभूते “यन्तं नो- मित्रावरुणावधृष्टमिति ऋ० ६, ६७, २, अधृष्टमनभिभूत- मिति भा० । अहिंसिते च । “दूतासोवसवोऽधृष्टा” इति [] ऋ० ६, ५०, ४, “अधृष्टा अहिंसिता” इति भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0136-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधृष्टः, त्रि, (धृष् + क्तः, न धृष्टः नञ्समासः ।) सलज्जः । तत्पर्य्यायः । अप्रगल्मः २ । इति शब्द- रत्नावली ॥ शारदः ३ अप्रतिभः ४ । इति जटा- धरः ॥ शालीनः ५ । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अधृष्ट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधृष्टअधृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अधृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधृष्ट 📚 ➤ जो ढीठ न हो उमा-कोश
संस्कृत: पर्याय: शालीन
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ धृष्), not bold, modest

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधृष्ट 📚जो ढीठ न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अधृष्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬