🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:32:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अध्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अध्वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अध्वा

अर्थ: रास्ता,सड़क,मार्ग,नक्षत्र मार्ग

संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, पथिन्, पदवी

व्युत्पत्ति: अद्+क्वनिप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अध्वन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अध्वन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअध्वाअध्वानौअध्वानः
द्वितीयाअध्वानम्अध्वानौअध्वनः
तृतीयाअध्वनाअध्वभ्याम्अध्वभिः
चतुर्थीअध्वनेअध्वभ्याम्अध्वभ्यः
पञ्चमीअध्वनःअध्वभ्याम्अध्वभ्यः
षष्ठीअध्वनःअध्वनोःअध्वनाम्
सप्तमीअध्वनिअध्वनोःअध्वसु
सम्बोधनहे अध्वन्हे अध्वानौहे अध्वानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अध्वन्
अध्वन्
adhvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्वन् m. a road, way, orbit
a journey, course
distance
time, Buddh. & Jain.
means, method, resource
the zodiac (?), sky, air, L.
a place
a recension of the Vedas and the school upholding it
assault (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (23,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्वन् m. [अत्ति बलं; अद्-क्वनिप् धादेशः Uṇ. 4. 115; perhaps from अत् also] 1 (a) A way, road; passage, orbit (of planets &c.); मुक्ताध्वानं ये लंघयेयुर्भवंतं Me. 54. (b) Distance, space (traversed or to be traversed); पंचदशयोजनमात्रमध्वानं जगाम K. 119, 120; कियत्यध्वनि सा उज्जयिनी 207; Dk. 13; अपि लंघितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः R. 1. 47; उल्लंघिताध्वा Me. 45; कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे &c. (c) Journey, travel, course, march; नैकः प्रपद्येताध्वानं Ms. 4. 60 undertake a journey; अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः R. 11. 57 after three marches; परिक्लांतः किलाध्वना Ki. 11. 2 way-worn; U. 1. 34; Me. 17, 38; अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः Suśr. --2 A recension of the Vedas and the school upholding it ( शाखा, अवयव); एकविंशत्यध्वयुक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेकशताध्वकं ॥ अध्वा [] देवगतिः शाखा इति पर्यायवाचकाः । --3 Time (Kāla), time personified, (being the eater of all). --4 Air; sky, atmosphere. --5 Place. --6 Means, resource; method. --7 Attack (अधिकदुरारोहणं). अध्वन् is changed to अध्व after prepositions; प्राध्वः, व्यध्वः &c. --Comp. --अतिः [अध्वानमतति, अत्-इ] {1} a traveller. {2} an intelligent person. --अधिपः, --ईशः [ष. त.] an officer in charge of the public roads. --अयनं [अध्वन्ययनं] journey, travel. --गः {1} one who travels; a traveller, wayfarer; संतानकतरुच्छायासुप्तविद्याधराध्वगं Ku. 6. 46 ( ˚गामिन्). {2} a camel. {3} a mule. {4} the sun; ˚भोग्यः N. of a tree, Spondias Mangifera (आम्रातकवृक्ष) अध्वगैः अयत्नलभ्यफलत्वात् भोग्यः. --(गा) the Ganges. --गत् m. [अध्वानं गच्छति; गम्-क्विप् P. VI. 4. 40] a traveller. --गत्यंतः --गंतव्यः [ष. त.] measure of length applicable to roads; देशकालाध्वगंतव्यः Vārt. --जा [अध्वनि जायते; जन्-ड] A plant (स्वर्णुली or स्वर्णपुष्पी). --पतिः {1} the sun (दिवैव पथिकानां गमनात् रात्रौ च गमननिषेधात् सूर्यस्य अध्वपालकत्वं or अध्वनः आकाशस्य पतिः). {2} inspector of the road. --रथः [अध्वने हितः पर्याप्तो रथः शाक. त.] {1} a travelling coach. {2} [अध्वैव रथो यस्य] a messenger skilled in travelling (पथि प्रज्ञो दूतः). --शल्यः [अध्वनि शल्यमिव आचरतीति क्विप्-अच् Tv.] N. of a tree (अपामार्ग) (अध्वगानां पादवस्त्रादौ शल्यवद्वेधकारकत्वात् तथात्वं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0054-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्वन् पु० अत्ति बलम् अद--क्वनिप् धादेशः । पथि, “अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः” इति रघुः । अध्वान- मध्वान्तविकारलङ्घ्य” इति कु० । “नैकोऽध्वानं गच्छेदिति विष्णु स० । आकाशे पु० निरुक्तकारः । अधिकदुरारोहणे च । सर्वभक्षकत्वात् काले, हिंस्रेच । अद्यते खण्डशो भक्ष्यते- ऽनेनेति करणे क्वनिप् । अवयवे । प्रा० स० । उपसर्ग- पूर्वादच्समा० । व्यध्वःदुरध्वः (कुपथः) प्रा० ब० । कदादेशः कदध्वा । अवयवश्च वेदस्य शाखाऽपि यथा “एवंविशत्यध्व- युक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेक- शताध्वकमिति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0142,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अध्वाअध्वन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अध्वा 📚 ➤ रास्ता,सड़क,मार्ग,नक्षत्र मार्ग
संस्कृत: मार्गः · पर्याय: अयन, वर्त्मन्, मार्ग, पथिन्, पदवी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अध्वन् 📚m. a road, way, orbit🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अध्वन्
मार्ग के नाम (२.१.१६) — अयन, वर्त्म, मार्ग, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें