🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:07:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अननूयाज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनन्+ऊय+अज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनन्

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + शतृ
  2. अनत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अनत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनन्अनन्तौअनन्तः
द्वितीयाअनन्तम्अनन्तौअनतः
तृतीयाअनताअनद्भ्याम्अनद्भिः
चतुर्थीअनतेअनद्भ्याम्अनद्भ्यः
पञ्चमीअनतःअनद्भ्याम्अनद्भ्यः
षष्ठीअनतःअनतोःअनताम्
सप्तमीअनतिअनतोःअनत्सु
सम्बोधनहे अनन्हे अनन्तौहे अनन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनितिअनितःअनन्ति
मध्यमअनिषिअनिथःअनिथ
उत्तमअनिमिअनिवःअनिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

ऊय

अर्थ: सीना, बुनना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्
  2. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊयःऊयौऊयाः
द्वितीयाऊयम्ऊयौऊयान्
तृतीयाऊयेनऊयाभ्याम्ऊयैः
चतुर्थीऊयायऊयाभ्याम्ऊयेभ्यः
पञ्चमीऊयात् / ऊयाद्ऊयाभ्याम्ऊयेभ्यः
षष्ठीऊयस्यऊययोःऊयानाम्
सप्तमीऊयेऊययोःऊयेषु
सम्बोधनहे ऊयहे ऊयौहे ऊयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊय् (भ्वादिगण) · अर्थ: सीना, बुनना (तन्तुसन्ताने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊयतेऊयेतेऊयन्ते
मध्यमऊयसेऊयेथेऊयध्वे
उत्तमऊयेऊयावहेऊयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊयते · लिट् (आत्मने.): ऊयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊयिता · लृट् (आत्मने.): ऊयिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊयताम् · लङ् (आत्मने.): औयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊयन · ण्वुल्: ऊयकः · तृच्: ऊयिता · ण्यत्: ऊय्यः · तव्य: ऊयितव्यः · अनीयर्: ऊयनीयः · क्त: ऊतः · क्तवतु: ऊतवान् · शानच्: ऊयमानः · क्त्वा: ऊयित्वा · ल्यप्: प्रोय्य · तुमुन्: ऊयितुम् · णमुल्: ऊयम् · घञ्: ऊयः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: ऊयाम्बभूवान्

अज

अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना

संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to go,to drive,to throw,to ride

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (गतिक्षेपणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजतात् / अजताद् / अजतुअजताम्अजन्तु
मध्यमअज / अजतात् / अजताद्अजतम्अजत
उत्तमअजानिअजावअजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अजति · लिट्: विवाय · लुट्: अजिता · लृट्: अजिष्यति · लोट्: अजतात् · लङ्: आजत् · विधिलिङ्: अजेत् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अजन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: अजिता · ण्यत्: वैयः · तव्य: अजितव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: अजितः · क्तवतु: अजितवान् · शतृ: अजन् · स्य-शतृ: अजिष्यन् · क्त्वा: अजित्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अजितुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: आजः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनत
अनत
anata
ⓘ "अनत्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनत १ वि॰ [सं॰] न झुका हुआ । सीधा ।
अनत २ क्रि वि॰ [सं॰] अन्यत्र, प्रा॰ अण्णत, अत्रत्त]और कहीं । दुसरी जगह में । पराए स्थान । उ॰— राम लषन सिय सुनी मम नाऊँ । उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ ।— मानस, २ ।२३२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-नत mfn. not bent, not bowed down
not changed into a lingual consonant, RPrāt.
erect
stiff
haughty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (24,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनत्" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनन्अनत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: अनत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + शतृ
ऊयऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
अजअज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनन् 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: प्राणने

ऊय 📚 ➤ सीना, बुनना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अज 📚 ➤ जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना
संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
ऊय 📚तन्तुसन्ताने भ्वा० ईदित् आत्म० सक० सेट् । ऊयते औयिष्ट । ईदित्त्वात् नि…🟢🟤
अज् 📚cl. 1. P. (defect., supplemented fr. √ वी), अजति, आजीत्, अजितुम्, to …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अननूयाजअनन् + ऊयहल्-अच् संयोग —
अननूयाजऊय + अजदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अनन्: अन् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)
  • ऊय: ऊय् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬