🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:22:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनन्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनन्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनन्यः

अर्थ: - न अन्यः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनन्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनन्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनन्यःअनन्यौअनन्याः
द्वितीयाअनन्यम्अनन्यौअनन्यान्
तृतीयाअनन्येनअनन्याभ्याम्अनन्यैः
चतुर्थीअनन्यायअनन्याभ्याम्अनन्येभ्यः
पञ्चमीअनन्यात् / अनन्याद्अनन्याभ्याम्अनन्येभ्यः
षष्ठीअनन्यस्यअनन्ययोःअनन्यानाम्
सप्तमीअनन्येअनन्ययोःअनन्येषु
सम्बोधनहे अनन्यहे अनन्यौहे अनन्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनन्य
अनन्य
ananya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनन्य १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ अनन्या] अन्य से संबंध न रखनेवाला । एकनिष्ठ । एक ही में ही में लीन । जैसे— (क) 'वह ईश्वर का अनन्य उपासक है ।'इसपर अनन्य अधिकार है, (शब्द॰) । (ख) सो अनन्य जाके असि मति न टरइ हनुमंत ।— मानस ४ ।३ । यौ.— अनन्यभत्क= जो किसी एक की ही भक्ति करे । एकनिष्ठ भक्त ।
२. अद्वितीय । जिसके समान दूसरा न हो । जैसे— अंगरेजी के अनन्य महाकवि शेक्सपीयर की कविता ।— प्रेमघन, भा॰ २, पृ॰ २० ।
अनन्य २ संज्ञा पुं॰ विष्णु का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अन्य mf(आ)n. no other, not another, not different, identical
self
not having a second, unique
not more than one, sole
having no other (object), undistracted
not attached or devoted to any one else, TS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (25,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनन्य a. 1 Not different, identical, same, not other than, self; अनन्या राघवस्याहं भास्करस्य प्रभायथा । सा हि सत्याभिसंधानातथानन्या च भर्तरि Rām. --2 Sole, unique, without a second. --3 [नास्ति अन्यः विषयो यस्य] Undivided, undistracted (mind &c.); having no other object or person to think of &c.; अनन्याश्चिंतयंतो मां ये जनाः पर्युपासते Bg. 9. 22. In comp. अनन्य may be translated by ‘not by another,’ ‘directed or devoted to no one else’, ‘having no other object.’ --Comp. --अर्थ a. not subservient to any other object, principal. --आश्रित a. independent, not resorting to another. --(तं) unencumbered estate (in law). --गतिः f. sole resort or resource. --गतिक a. [न. ब.] having no other resource or help, having no other resource left; अनन्यगतिके जने विगतपातके चातके Udb. --गुरु a. than which nothing is greater Śi. 1. 35. --चित्त, --चिंत, --चेतस्, --मनस्, --मानस, --हृदय a. giving one's undivided thought or attention to, with undivided mind; विचिंतयंती यमनन्यमानसा Ś. 4. 1; K. 75. --जः, --जन्मन् m. [नान्यस्मात् जन्म यस्य; आत्मभूचित्तभू इत्यादि तस्य व्यपदेशत्वात् or नास्ति अन्यद्यस्मात्सोऽनन्यः विष्णुः; तस्माज्जातः] Cupid, the god of love; मा मूमुहत्खलु भवंतमनन्यजन्मा Māl. 1. 32. --दृष्टि a. gazing intently or steadfastly at; ˚ष्टिः सवितारमैक्षत Ku. 5. 20. --देव a. having no other (superior) God, epithet of the Supreme Being. --परता exclusive devotion or attachment; पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता Māl. 6. 15. --परायण a. devoted to no other (woman) Ś. 3. 19. --पूर्वः [ नान्या पूर्वा यस्य] having no other wife; वरस्यानन्यपूर्वस्य विशोकामकरोद्गुणैः Ku. 6. 92. --(र्वा) [न अन्यः पूर्वो यस्याः सा] a virgin (who never before belonged to another), a woman having no other husband; R. 4. 7. --भाज् a. [न अन्यं अन्यां वा भजते] not devoted to any other person; अनन्यभाजं पतिमाप्नुहिं Ku. 3. 63. --विषय a. not applicable or belonging to any one else, [] exclusively applicable; V. 1. 1; Mv. 1. 25. --वृत्ति a. {1} of the same nature. {2} having no other means of livelihood. {3} closely attentive. --शासन a. not ruled over by any one else; R. 1. 30; Dk. 2. --सामान्य, --साधारण a. not common to any one else, uncommon, exclusively devoted, applicable or belonging to one; अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्याः पुरूरवाः V. 3. 18; ˚राजशब्दः R. 6. 38; M. 5; 4. 10; not capable of being performed by any one else, Ku. 3. 19. --सदृश a. (शी f.) having no equal, matchless, peerless; यथैताननन्यसदृशान् विदधासि Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0057-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्य त्रि० न अन्यः सर्वना० । अन्यभिन्ने स्वम्मिन् “अनन्य- रतिरासीन” इति मनुः अनन्यस्मिन् स्वस्मिन् रतिरनु- रागोऽस्येति तदर्थः । नास्ति अन्यो यस्य उपास्यत्वेन विषयत्वेन वा । अन्यासेवके “अनन्याश्चिन्तयन्तोमामिति” अनन्यविषये च । “पुरुषः स परः पार्थ! भक्त्या लभ्यस्त्वनन्ययेति” च गीता । अस्य नञ उत्तरत्र पदा- न्तरसत्त्वे असमर्थसमासाश्रयणात् तदर्थेनैवान्वयः । यथा “अनन्यदृष्टिः सवितारमैक्षतेत्यादौ” अन्यत्र दृष्ट्यभावस्य, अनन्यचेता इत्यादौ अन्यत्र चेतोऽभावस्य, अनन्यकाम इत्यादौ अन्यत्र कामाभावस्य च बोधनमेवमन्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनन्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनन्यःअनन्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनन्यः 📚 ➤ - न अन्यः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनन्य 📚अन्य से संबंध न रखनेवाला । एकनिष्ठ । एक ही में ही में लीन । जैसे— (क) …🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें