🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनन्य
ananya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनन्य १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ अनन्या] अन्य से संबंध न रखनेवाला । एकनिष्ठ । एक ही में ही में लीन । जैसे— (क) 'वह ईश्वर का अनन्य उपासक है ।'इसपर अनन्य अधिकार है, (शब्द॰) । (ख) सो अनन्य जाके असि मति न टरइ हनुमंत ।— मानस ४ ।३ । यौ.— अनन्यभत्क= जो किसी एक की ही भक्ति करे । एकनिष्ठ भक्त ।
२. अद्वितीय । जिसके समान दूसरा न हो । जैसे— अंगरेजी के अनन्य महाकवि शेक्सपीयर की कविता ।— प्रेमघन, भा॰ २, पृ॰ २० ।
अनन्य २ संज्ञा पुं॰ विष्णु का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अन्य mf(आ)n. no other, not another, not different, identical
self
not having a second, unique
not more than one, sole
having no other (object), undistracted
not attached or devoted to any one else, TS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (25,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनन्य a. 1 Not different, identical, same, not other than, self; अनन्या राघवस्याहं भास्करस्य प्रभायथा । सा हि सत्याभिसंधानातथानन्या च भर्तरि Rām. --2 Sole, unique, without a second. --3 [नास्ति अन्यः विषयो यस्य] Undivided, undistracted (mind &c.); having no other object or person to think of &c.; अनन्याश्चिंतयंतो मां ये जनाः पर्युपासते Bg. 9. 22. In comp. अनन्य may be translated by ‘not by another,’ ‘directed or devoted to no one else’, ‘having no other object.’ --Comp. --अर्थ a. not subservient to any other object, principal. --आश्रित a. independent, not resorting to another. --(तं) unencumbered estate (in law). --गतिः f. sole resort or resource. --गतिक a. [न. ब.] having no other resource or help, having no other resource left; अनन्यगतिके जने विगतपातके चातके Udb. --गुरु a. than which nothing is greater Śi. 1. 35. --चित्त, --चिंत, --चेतस्, --मनस्, --मानस, --हृदय a. giving one's undivided thought or attention to, with undivided mind; विचिंतयंती यमनन्यमानसा Ś. 4. 1; K. 75. --जः, --जन्मन् m. [नान्यस्मात् जन्म यस्य; आत्मभूचित्तभू इत्यादि तस्य व्यपदेशत्वात् or नास्ति अन्यद्यस्मात्सोऽनन्यः विष्णुः; तस्माज्जातः] Cupid, the god of love; मा मूमुहत्खलु भवंतमनन्यजन्मा Māl. 1. 32. --दृष्टि a. gazing intently or steadfastly at; ˚ष्टिः सवितारमैक्षत Ku. 5. 20. --देव a. having no other (superior) God, epithet of the Supreme Being. --परता exclusive devotion or attachment; पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता Māl. 6. 15. --परायण a. devoted to no other (woman) Ś. 3. 19. --पूर्वः [ नान्या पूर्वा यस्य] having no other wife; वरस्यानन्यपूर्वस्य विशोकामकरोद्गुणैः Ku. 6. 92. --(र्वा) [न अन्यः पूर्वो यस्याः सा] a virgin (who never before belonged to another), a woman having no other husband; R. 4. 7. --भाज् a. [न अन्यं अन्यां वा भजते] not devoted to any other person; अनन्यभाजं पतिमाप्नुहिं Ku. 3. 63. --विषय a. not applicable or belonging to any one else, [] exclusively applicable; V. 1. 1; Mv. 1. 25. --वृत्ति a. {1} of the same nature. {2} having no other means of livelihood. {3} closely attentive. --शासन a. not ruled over by any one else; R. 1. 30; Dk. 2. --सामान्य, --साधारण a. not common to any one else, uncommon, exclusively devoted, applicable or belonging to one; अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्याः पुरूरवाः V. 3. 18; ˚राजशब्दः R. 6. 38; M. 5; 4. 10; not capable of being performed by any one else, Ku. 3. 19. --सदृश a. (शी f.) having no equal, matchless, peerless; यथैताननन्यसदृशान् विदधासि Pt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0057-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनन्य त्रि० न अन्यः सर्वना० । अन्यभिन्ने स्वम्मिन् “अनन्य- रतिरासीन” इति मनुः अनन्यस्मिन् स्वस्मिन् रतिरनु- रागोऽस्येति तदर्थः । नास्ति अन्यो यस्य उपास्यत्वेन विषयत्वेन वा । अन्यासेवके “अनन्याश्चिन्तयन्तोमामिति” अनन्यविषये च । “पुरुषः स परः पार्थ! भक्त्या लभ्यस्त्वनन्ययेति” च गीता । अस्य नञ उत्तरत्र पदा- न्तरसत्त्वे असमर्थसमासाश्रयणात् तदर्थेनैवान्वयः । यथा “अनन्यदृष्टिः सवितारमैक्षतेत्यादौ” अन्यत्र दृष्ट्यभावस्य, अनन्यचेता इत्यादौ अन्यत्र चेतोऽभावस्य, अनन्यकाम इत्यादौ अन्यत्र कामाभावस्य च बोधनमेवमन्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनन्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें