🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:48:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनर्थः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनर्थः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनर्थः

अर्थ: "अनुपयुक्त,निकम्मा"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनर्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनर्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनर्थःअनर्थौअनर्थाः
द्वितीयाअनर्थम्अनर्थौअनर्थान्
तृतीयाअनर्थेनअनर्थाभ्याम्अनर्थैः
चतुर्थीअनर्थायअनर्थाभ्याम्अनर्थेभ्यः
पञ्चमीअनर्थात् / अनर्थाद्अनर्थाभ्याम्अनर्थेभ्यः
षष्ठीअनर्थस्यअनर्थयोःअनर्थानाम्
सप्तमीअनर्थेअनर्थयोःअनर्थेषु
सम्बोधनहे अनर्थहे अनर्थौहे अनर्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनर्थ
अनर्थ
anartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनर्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरुद्ध अर्थ । अयुक्त अर्थ । उलटा मतलब उ॰—उसने अर्थ का अनर्थ किया है (शब्द॰) ।
२. कार्य की हानि । बिगाड़ । नुकसान । उपद्रव । उत्पात । खरावी । बुराई । आपद । विपद । अनिष्ट । गजब । उ॰—(क) अनरथ अवध अरंभेउ जब ते ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मै सठ सब अनरथ कर हेतु—तुलसी (शब्द॰) ।
३. वह धन जो अधर्म से प्राप्त किया जाय ।
४. भय की प्राप्ति ।
अनर्थ २ वि॰
१. व्यर्थ । निकम्मा ।
२. अभागा । भाग्यविहीन ।
३. खराब । त्रुटीपूर्ण ।
४. तुच्छ । गरीब ।
५. भिन्न या बिपरीत अर्थवाला । अर्थवीहीन । निरर्थक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अर्थ m. non-value, a worthless or useless object
disappointing occurrence, reverse, evil
nonsense
अन्-अर्थ mfn. worthless, useless, bad
unfortunate
having no meaning
having not that (but another) meaning
nonsensical.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (26,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनर्थ a. [न. ब.] 1 Useless, worthless; शुनः पुच्छमिवानर्थं पांडित्यं धर्मवर्जितं Pt. 3. 97. --2 Unfortunate, unhappy. --3 Harmful, disastrous, bad; चित्तज्ञानानुवर्तिनोऽनर्था अपि प्रियाः स्युः Dk. 160; wicked (opp. दक्षिण). --4 Not having that meaning (but another); having no meaning, nonsensical, meaningless. --5 Poor. --र्थः [न. त.] 1 [] Non-use or value. --2 A worthless or useless object. --3 A reverse, evil, calamity, misfortune; R. 18. 14; रंध्रोपनिपातिनो ऽनर्थाः Ś. 6; एकैकमप्यनर्थाय किमु तत्र चतुष्टयं H. 1; cf. छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवंति &c.; Ms. 4. 193, H. 4. 92; harmful object, danger; अर्थमनर्थं भावय नित्यं Moha M. 2. --4 Nonsense, want of sense. --5 N. of Viṣṇu ( आप्तसर्वकामत्वात्तस्य तथात्वं). --Comp. --अंतरं [न अर्थांतरं] sameness or identity. --कर a. (री f.) {1} doing useless or unprofitable things. {2} mischievous, harmful; unprofitable, productive of evil. --नाशिन् m. N. of Śiva (destroyer of calamities). --भाव a. malicious. --लुप्त a. [दृष्टार्थेन अलुप्तः] not devoid of the apparent meaning; free from all that is worthless. --संशयः [अनर्थकारी संशयः शाक. त.] {1} a great evil, hazardous adventure; प्रतिनिवर्ततामस्मादनर्थसंशयात् Māl. 5. 2. [न. त.] not a risk of one's money; safety of one's wealth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनर्थ पु० अर्थः प्रयोजनं विरोधे न० त० । अनिष्टे । “एकैकमप्यनर्थाय किमु तत्र चतुष्टयमिति” हितो० । “नोदनालक्षणोऽर्थो धर्म्म” इति सूत्रे निषेधलक्षणोऽनर्थो- ऽधर्म इति भङ्ग्या सूचिते नरकादिसाधनत्वादनिष्टहेताव- धर्म्मे च । “दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव चेति” मनुः । ब० । अभीष्टरहिते विष्णौ पु० आप्तकामत्वात्तत्त्वम् । अर्थोऽभिधेयः प्रयोजनं वा नास्ति यस्य ब० कप् । अर्थ- रहितमात्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0151,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनर्थ" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनर्थःअनर्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनर्थः 📚 ➤ "अनुपयुक्त,निकम्मा"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनर्थ 📚विरुद्ध अर्थ । अयुक्त अर्थ । उलटा मतलब🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें