🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:41:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनलसित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनल-+सित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सित

अर्थ: सफेद

संस्कृत: शुक्लवर्णः, शुक्लाश्वः · पर्याय: शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद

व्युत्पत्ति: सो (सि) + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासितःसितौसिताः
द्वितीयासितम्सितौसितान्
तृतीयासितेनसिताभ्याम्सितैः
चतुर्थीसितायसिताभ्याम्सितेभ्यः
पञ्चमीसितात् / सिताद्सिताभ्याम्सितेभ्यः
षष्ठीसितस्यसितयोःसितानाम्
सप्तमीसितेसितयोःसितेषु
सम्बोधनहे सितहे सितौहे सिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सित
सित
sita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद घोड़ा (2.8.46) कर्क
सफ़ेद के और नाम (1.5.14) अवदात · गौर · वलक्ष · धवल · अर्जुन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सित १ वि॰ [सं॰]
१. श्वेत । सफेद । उजला । शुक्ल । उ॰—अरुण असित सित वपु उनहार । करत जगत में तुम अवतार ।—सूर (शब्द॰) ।
२. उज्जवल । शुभ्र । दीप्त । चमकीला ।
३. स्वच्छ । साफ । निर्मल ।
४. आबद्ध । बद्ध । बँधा हुआ (को॰) ।
५. घिरा हुआ । परिवेष्टित (को॰) ।
६. जाना हुआ । निश्चित । ज्ञात (को॰) ।
७. पूर्ण । समाप्त (को॰) ।
८. किसी से संयुक्त । युक्त (को॰) ।
सित २ संज्ञा पुं॰
१. शुक्र ग्रह ।
२. शु्क्राचार्य ।
३. शुक्ल पक्ष । उजाला पाख ।
४. चीनी । शक्कर ।
५. सफेद कचनार ।
६. स्कंद के एक अनुचर का नाम ।
७. मूली । मूलक ।
८. चंदन ।
९. भोजपत्र ।
१०. सफेद तिल ।
११. चाँदी ।
१२. श्वेत वर्ण । सुफेद रंग (को॰) ।
१३. तीर । बाण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सित mfn. (for 2. See below; for 3. p. 1214, col. 2) bound, tied, fettered, RV. &c. &c.
joined with, accompanied by (instr.), Prab.; Rājat.; BhP.
2. सित See 2. प्र-सित p. 697, col. 3.
3. सित mf(आ)n. (prob. formed fr. अ-सित as सुर fr. असुर; for 1. and 2. सित See p. 1213, col. 1; for 4. See √ 1. सो) white, pale, bright, light (said of a day in the light half of a month and of the waxing moon), MBh.; Kāv. &c.
candid, pure (see -कर्मन्)
सित m. white (the colour), L.
the light half of the month from new to full moon, VarBṛS.
the planet Venus or its regent (= शुक्र), ib.
sugar, ib.
Bauhinia Candida, L.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
सित (अम्), n. silver, L.
sandal, L.
a radish, L.
सित See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1213,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सित a. [सो-क्त] 1 White. --2 Bound, tied, fastened, fettered. --3 Surrounded. --4 Ascertained, known. --5 Finished, ended. --तः 1 White colour. --2 The bright half of a lunar month. --3 The planet Venus. --4 An arrow. --तं 1 Silver. --2 Sandal. --3 Radish. --Comp. --अंशु = सितकर q. v. --अग्रः a thorn. --अंगः the श्वेतरोहित tree. --अजाजी white cumin. --अपांगः a peacock. --अभ्रः, --भ्रं camphor. --अंबरः an ascetic dressed in white garments. --अर्जकः white basil. --अश्वः an epithet of Arjuna. --असितः an epithet of Balarāma. --(तौ) Venus and Saturn. --आदिः molasses. --आननः N. of Garuḍa. --आभः camphor. --आलिका a cockle. --इतर a. other than white; i. e. black. ˚गतिः fire. --उदरः an epithet of Kubera. --उद्भवं white sandal. --उपलः a crystal. --उपला candied sugar. --उपलः chalk. --करः {1} the moon. {2} camphor. --धातुः a white mineral, chalk. --रशिमः the moon. --वाजिन् m. N. of Arjuna. --शर्करा candied sugar. --शिंबिकः wheat. --शिवं rock-salt. --शूकः barley.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सित न० सो--क्त । १ रौप्ये २ मूलके राजनि० । ३ चन्दने रत्नमा० ४ शरे ५ शुक्रग्रहे ६ शुक्लवर्णे च पु० अमरः । ७ तद्वति ८ समाप्ते ९ बद्धे १० ज्ञात च त्रि० विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5292,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सितं, क्ली, (सितः शुक्लवर्णोऽस्यास्तीति । अच् ।) रौप्यम् । मूलकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चन्दनम् । इति रत्नमाला ॥ (तत्तु शुक्लचन्द- नम् । यथा, -- “सितं मलयजं शीतं गोशीर्षसितचन्दनम् ॥” इति गारुडे २०८ अध्याये ॥)
सितः, पुं, (सिनोतीति । सि बन्धने + “अञ्जिधृ- सिभ्यः क्तः ।” उणा० ३ । ८९ । इति क्तः ।) शुक्लवर्णः । इत्यमरः । ३ । ३ । ८० ॥ शुक्रा- चार्य्यः । इति शब्दरचावली ॥ शरः । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी ॥
सितः, त्रि, (सितः शुक्लवर्णोऽस्यास्तीति । अच् ।) शुक्लवर्णयुक्तः । इत्यमरः । ३ । ३ । ७९ ॥ (यथा, माघे । १ । २५ । सितं सितिम्ना सुतरां मुनेर्वपु- र्विसारिभिः सौधमिवाथ लम्भयन् ॥” * ॥ सो + क्तः ।) समाप्तः । निबद्धः । ज्ञातः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-347-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनल-सितसमास: अनल + सित तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनलसित 📚अनल 📚सित ➤ अनल (नास्तिः अलः पर्याप्तिर्यस्य आग) + सित (सफेद)
संस्कृत: शुक्लवर्णः, शुक्लाश्वः · पर्याय: शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनल 📚अग्नि । आग🟠🔵🟣🟢🟤
सित 📚श्वेत । सफेद । उजला । शुक्ल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनल
अग्नि के और नाम (१.१.६६) — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि
सित
सफ़ेद के और नाम (१.५.१४) — अवदात, गौर, वलक्ष, धवल, अर्जुन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अनलसित = अनल + सित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सित: सो (सि) + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬