🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:21:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनलहता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनल-+हता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हता

अर्थ: पीड़ित,घायल

संस्कृत: हिंसागत्योः

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to go

व्युत्पत्ति: हन्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हन् + क्त
  2. हता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त
  3. हता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त
  4. हत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त
  5. हता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त
  6. हत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहताहतेहताः
द्वितीयाहताम्हतेहताः
तृतीयाहतयाहताभ्याम्हताभिः
चतुर्थीहतायैहताभ्याम्हताभ्यः
पञ्चमीहतायाःहताभ्याम्हताभ्यः
षष्ठीहतायाःहतयोःहतानाम्
सप्तमीहतायाम्हतयोःहतासु
सम्बोधनहे हतेहे हतेहे हताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हन् (अदादिगण) · अर्थ: मार डालना, जाना (हिंसागत्योः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहन्तिहतःघ्नन्ति
मध्यमहंसिहथःहथ
उत्तमहन्मिहन्वःहन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हन्ति · लिट्: जघान · लुट्: हन्ता · लृट्: हनिष्यति · लोट्: हतात् · लङ्: अहन् · विधिलिङ्: हन्यात् · आशीर्लिङ्: वध्यात् · लुङ्: अवधीत् · लृङ्: अहनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हनन · ण्वुल्: घातकः · तृच्: हन्ता · यत्: वध्यः · ण्यत्: घात्यः · तव्य: हन्तव्यः · अनीयर्: हननीयः · क्त: हतः · क्तवतु: हतवान् · शतृ: घ्नन् · स्य-शतृ: हनिष्यन् · क्त्वा: हत्वा · ल्यप्: प्रहत्य · तुमुन्: हन्तुम् · णमुल्: घातम् · घञ्: घातः · क्तिन्: हेति · क्वसु: जघ्निवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हता
हता
hatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हता १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] नष्ट चरित्र की । व्यभिचारिणी ।
हता २ संज्ञा स्त्री॰
१. नष्ट चरित्र की । सतीत्वभ्रष्ट स्त्री ।
२. वह कन्या जो विवाह के अयोग्य हो । चरित्रहीनता के कारण विवाह न करने लायक कन्या [को॰] ।
हता ३ क्रि॰ अ॰ [हिं॰ होना क्रिया का भूतकाल] [अन्य रूप हती, हते, हता, आदि] था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हता (आ), f. a violated woman (see above)
a despised girl unfit for marriage, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनल-हतासमास: अनल + हता तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हन् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: हता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त | हता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: हन् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनलहता 📚अनल 📚हता ➤ अनल (नास्तिः अलः पर्याप्तिर्यस्य आग) + हता (पीड़ित,घायल)
संस्कृत: हिंसागत्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनल 📚अग्नि । आग🟠🔵🟣🟢🟤
हता 📚नष्ट चरित्र की । व्यभिचारिणी🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनल
अग्नि के और नाम (१.१.६६) — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अनलहता = अनल + हता तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • हता: हन् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें