🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:58:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनवरोध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन्-+अवरोध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवरोध

अर्थ: बाधा, रुकावट

व्युत्पत्ति: अव+रुध्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवरोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + रुध् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवरोध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवरोधःअवरोधौअवरोधाः
द्वितीयाअवरोधम्अवरोधौअवरोधान्
तृतीयाअवरोधेनअवरोधाभ्याम्अवरोधैः
चतुर्थीअवरोधायअवरोधाभ्याम्अवरोधेभ्यः
पञ्चमीअवरोधात् / अवरोधाद्अवरोधाभ्याम्अवरोधेभ्यः
षष्ठीअवरोधस्यअवरोधयोःअवरोधानाम्
सप्तमीअवरोधेअवरोधयोःअवरोधेषु
सम्बोधनहे अवरोधहे अवरोधौहे अवरोधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवरोध
अवरोध
avarodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवरोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रुकावट । अटकाव । अड़चन । रोक ।
२. छेकना । घरे लेना । मुहासिरा ।
३. निरोध बंद करना ।
४. अनुरोध । दबाव ।
५. अंतःपुर ।-उ॰ राजकीय अवरोध की ये स्त्रियाँ है ।-इरा॰, पृ॰ ९६ ।
६. लेखनी । कलम [को॰] ।
७. प्रहरी [को॰] ।
८. खाई । गड़ढ़ा [को॰] ।
९. पर्त । तह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव-रोध m. hindrance, obstruction, injury, harm, Suśr. &c.
seclusion, imprisonment, Āp. Comm. on Yājñ.
an enclosure, confinement, besieging, Hit.
a covering, lid, L.
a fence, pen, L.
the inner apartments of a palace, the queen's or women's apartments, MBh. i, 1812; R. &c.
a palace, L.
pl. the women's apartments, the wives of a king, Śak.; Ragh. &c.
2. अव-रोध m. (√ 1. रुध् = √ रुह्) ‘moving down’, See 1. रोध
(= अव-रोह below) a shoot or root sent down by a branch (of the Indian fig-tree), AitBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (102,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवरोधः 1 Hindrance, obstruction; फेनायमानं स्रोतोऽवरोधः Suśr. --2 Restraint; अंतःप्राणावरोध Mk. 1. 1. --3 Inner apartments or women's apartments, harem, seraglio; निन्ये विनीतैरवरोधदक्षैः Ku. 7. 73; Śi. 5. 7; अवरोधजनः K. 57; ˚गृहेषु राज्ञः Ś. 5. 3, 6. 11. --4 The wives of a king taken collectively (oft. pl.); अवरोधे महत्यपि R. 1. 32, 4. 68, 87, 6. 48, 16. 58, [] Mv. 6. 20. --5 An enclosure, confinement. --6 Siege, investment, blockade; दुर्गावरोधः H. 3. --7 A covering, lid. --8 A fence, a pen. --9 A watchman. --10 Depression, hollow. --11 Layer (plant); see under अवरुह्. --Comp. --अयनं {1} a seraglio. {2} siege.
अवरोधः 1 Moving down, descending. --2 A shoot sent up by the root of a plant; a slip (for planting); the pendent shoots of the (Indian) fig-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0186-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरोध पु० अव + रुध--भावे घञ् । १ निरोधे “फेनाय- मानं स्रोतोऽवरोधः” सुश्रु० बलादि० मदुप् वा ठनो बाधक इनि अवरोधवान् अवरोधी अवरोधयुक्ते त्रि० । कर्म्मणि घञ् । राजान्तःपुरस्थायां २ योषिति, ३ राज दारेषु च । “तत्र हूणावरोधानां भर्त्तषु व्यक्तविक्रमम् । “कलत्रवन्तमात्मनमवरोधे महत्यपि” रघुः आधारे घञ् । ४ राजान्तःपुरे । “पश्यावरोधे शतशोमदीयै” इति रघुः । [] “निन्ये विनीतैरवरोधदर्क्षैः” कुमा० । “विस्रस्तवस्त्रमवरा- धबधूःपपात” माघः । ल्युट् । अवरोधनं निरोधे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0439-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरोधः, पुं, (अव + रुध् + भावे घञ् ।) तिरो- धानं । (आधारे घञ् ।) राजस्त्रीगृहं । राजगृहं । इति विश्वहेमचन्द्रौ ॥ (“आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्” । इति रामायणे ।) राजदाराः । इति मेदिनी ॥ (“यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिन्दकन्या मथुराङ्गतापि गङ्गोर्म्मिसंसक्तजलेव भाति” ॥ इति रघुवंशे । निरोधः । बाधा । अन्तरायः । आच्छादनं । केदारादिवेष्टनं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवरोध" आता है (21)
रोक ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध …रोधन रोक । रुकावट । अवरोधनिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधननिग्रह रोक । अवरोधआरोध अवरोध । बाधा । घेरापरिरोध रुकावट । अड़ंगा । अवरोधकैद बंधन । अवरोधखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाकब्ज ग्रहण । पकड़ । अवरोध । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनामनाही न करने की आज्ञा । रोक । अवरोध । निषेधरुकाव रुकने का भाव । रुकावट । अटकाव । अवरोध । रोकवार जल । पानीमंथर बाल का गुच्छाअर्गल वह लकड़ी जिसे किवाड़ बंद करके पीछे से आड़ी लगा देते है जिससे किवाड़ बा…विहनन हत्या करना । वध । तोटसंबाधन दबाव । रेलपेलस्तंभन संज्ञ पुं॰स्तिभि फूलों का गुच्छा । गुच्छक । स्तवकविनिग्रह नियम । बंधेज । प्रतिबंधव्याक्षेप बिलंब । देरहब्स कैद । कारावास

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन्-अवरोधसमास: अन् + अवरोध नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अवरोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रोध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + रुध् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अन्अवरोध 📚अन् 📚अवरोध ➤ अन् (नञ् (निषेध)) + अवरोध (बाधा, रुकावट)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣
अवरोध 📚रुकावट । अटकाव । अड़चन । रोक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अन्
अवरोध
राजाओं का रनिवास (२.२.१२) — स्त्र्यगार, अन्तःपुर, अवरोधन, शुद्धान्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अनवरोधअन् + अवरोधहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • अन्-अवरोध = अन् + अवरोध नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अवरोध: अव+रुध्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬