🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:44:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनागतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनागतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनागतः

अर्थ: "न आया हुआ,न पहुंचा हुआ"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनागत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनागत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनागतःअनागतौअनागताः
द्वितीयाअनागतम्अनागतौअनागतान्
तृतीयाअनागतेनअनागताभ्याम्अनागतैः
चतुर्थीअनागतायअनागताभ्याम्अनागतेभ्यः
पञ्चमीअनागतात् / अनागताद्अनागताभ्याम्अनागतेभ्यः
षष्ठीअनागतस्यअनागतयोःअनागतानाम्
सप्तमीअनागतेअनागतयोःअनागतेषु
सम्बोधनहे अनागतहे अनागतौहे अनागताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनागत
अनागत
anāgata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनागत १ वि॰ [सं॰]
१. न आया हुआ । अनुपस्थि । अविद्यमान । अप्राप्त ।
२. आगे आनेवाला । भावी । होनहार ।
३. अपरिचित । अज्ञात । बेजाना हुआ ।
४. अकस्माप् । अचानक । सहसा । एकाएक । उ॰—(क) सुने हैं श्याम मधुपुरी जात । सकुचनि कहि न सकति काहुं सों गुप्त हृदय की बात । संकित बचन अनागत कोऊ कहि जो गई अधरात । —सुर॰ (शब्द॰) ।
५. अनादि । अजन्मा । उ॰—नित्य अखंड अनूप अनागत अविगत अनध अनंत । जाको आदि कोऊ नाहिं जानत कोउ न पावत अंत ।—सुर॰ (शब्द॰) । यौ॰.— अनागत विधाता ।
६. अपुर्व । अदभुत । उ॰—इत रुचि दृष्टि मनोज महासुख, उत सोभागुन अमित अनागत ।—सुर॰, १० ।२१२३ ।
अनागत २ संज्ञा पुं॰ संगीत के अंतर्गत ताल का एक भेद । उ॰— सुर सति तान बंधान अमित अति सप्त अतीत अनागत आवत ।—सुर॰, १० ।६४८ ।
अनागत वि॰ [सं॰ अनागस्] पापरहित । निर्दोष निर्मल । उ॰— सुराभक्त वह मुक्त अनागस ।—मधुज्वाल, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-आगत mfn. (√ गम्), not come, not arrived
future
not attained, not learnt
unknown
अन्-आगत n. the future.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (27,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनागत a. [न आगतः, न. त.] 1 Not come or arrived; तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतं H. 1. 57. --2 Not got or obtained; वर्धिष्णुमाश्रयमनागतमभ्युपैति Śi. 5. 14; so ˚आर्तव. --3 Future, to come; see compounds below. --4 Not learnt or attained, unknown. --तं The future time, future; ˚तं यः कुरुते स शोभते Pt. 3. 164 he shines (thrives, prospers) who provides for the future; अनागतवतीं चिंतामसंभाव्यां करोति यः Pt. 5. 71. --Comp. --अवेक्षणं looking to the future, provident thought, foresight. --आबाधः [अनागतः आबाधः दुःखं] future (physical) trouble or calamities, illness &c. affecting the body in times to come; ˚प्रतिषेधनीयं N. of chapter 24 of the चिकित्सितस्थान in Suśruta. --आर्तवा [स्त्रीपुष्पविकासनं आर्तवं, न आगतमार्तवंयस्याः] a maiden who has not yet arrived at puberty. --विधातृ m. [अनागतं उद्दिश्य विदधाति] one who provides for the future, provident, prudent (used as the name of a fish in Pt. 1. 318; H. 4. 5); अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ (where Dr. Peterson translates the three names by ‘Mr. Provider-against-a-future-evil’, ‘Mr. Cool-head,’ and ‘Mr. what-will-be-will-be’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0060-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनागत त्रि० न आगतः । भविष्यत्कालवृत्तौ, “हेयं दुःख- मनागतमिति पा० सू० आगतभिन्ने च “अनागतार्त्तवे” त्यमरः “तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतमिति” हितो० “अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदेति” भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0154,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनागतं, त्रि, (आङ् + गम् + कर्त्तरि क्तः, न आगतं नञ्समासः ।) भविष्यत् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अनायातं । अनुपस्थितं । अज्ञातं । यथा -- (“तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतं” । इति पञ्चतन्त्रे ।) “अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदा” । इति भाषापरिच्छेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-045-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनागतःअनागत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनागतः 📚 ➤ "न आया हुआ,न पहुंचा हुआ"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनागत 📚न आया हुआ । अनुपस्थि । अविद्यमान । अप्राप्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें