🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:41:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनातुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनातुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनातुर

अर्थ: "अनुत्सुक,उदासीन "

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनातुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनातुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनातुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनातुरःअनातुरौअनातुराः
द्वितीयाअनातुरम्अनातुरौअनातुरान्
तृतीयाअनातुरेणअनातुराभ्याम्अनातुरैः
चतुर्थीअनातुरायअनातुराभ्याम्अनातुरेभ्यः
पञ्चमीअनातुरात् / अनातुराद्अनातुराभ्याम्अनातुरेभ्यः
षष्ठीअनातुरस्यअनातुरयोःअनातुराणाम्
सप्तमीअनातुरेअनातुरयोःअनातुरेषु
सम्बोधनहे अनातुरहे अनातुरौहे अनातुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनातुर
अनातुर
anātura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनातुर वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ अनातुरा ]
१. जो आतुर या उत्कठिंत न हो ।
२. उदासीन ।
३. अक्लांत ।
४. अविचलित । धीर ।
५. स्वस्थ । रोगरहित । निरोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-आतुर mfn. [once अन्-आतुर, AV. xii, 2, 49] free from suffering or weariness, RV. &c.
well.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (27,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनातुर a. 1 Not eager, indifferent; ˚रोत्कंठितयोः v. l. for अनादर M. 3. 15. --2 Not fatigued, unwearied; भेजे धर्ममनातुरः R. 1. 21. --3 Not ill or diseased, well, healthy, in good health; अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् Ms. 2. 187; 4. 144.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0061-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनातुर त्रि० न आतुरः । आतुरभिन्ने स्वस्थे अरोगे च “यद्देवाः शर्म्म शरणं यद्भद्रं यदनातुरमिति” ऋ० ८, ४७, १०, “भेजे धर्ममनातुर” इति रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0158,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनातुरः, त्रि, (न आतुरः रोगी नञ्समासः ।) अरोगी । यथा, -- “तेषामनातुराः पूर्व्वे वातलाद्याः सदातुराः” । इति चरकः । (“भेजे धर्म्ममनातुरः” । इति रषुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-045-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनातुरअनातुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनातुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनातुर 📚 ➤ "अनुत्सुक,उदासीन "

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनातुर 📚जो आतुर या उत्कठिंत न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें