🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:05:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनादृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन-+आदृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आदृत

अर्थ: मारना, हिंसा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to damage, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दृ + क्त
  2. दृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दृ + क्त
  3. आदृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आदृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादृतःदृतौदृताः
द्वितीयादृतम्दृतौदृतान्
तृतीयादृतेनदृताभ्याम्दृतैः
चतुर्थीदृतायदृताभ्याम्दृतेभ्यः
पञ्चमीदृतात् / दृताद्दृताभ्याम्दृतेभ्यः
षष्ठीदृतस्यदृतयोःदृतानाम्
सप्तमीदृतेदृतयोःदृतेषु
सम्बोधनहे दृतहे दृतौहे दृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दृ (स्वादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदृणोतिदृणुतःदृण्वन्ति
मध्यमदृणोषिदृणुथःदृणुथ
उत्तमदृणोमिदृणुवः / दृण्वःदृणुमः / दृण्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दृणोति · लिट्: ददार · लुट्: दर्ता · लृट्: दरिष्यति · लोट्: दृणुतात् · लङ्: अदृणोत् · विधिलिङ्: दृणुयात् · आशीर्लिङ्: द्रियात् · लुङ्: अदार्षीत् · लृङ्: अदरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दरण · ण्वुल्: दारकः · तृच्: दर्ता · ण्यत्: दार्यः · तव्य: दर्तव्यः · अनीयर्: दरणीयः · क्त: दृतः · क्तवतु: दृतवान् · शतृ: दृण्वन् · स्य-शतृ: दरिष्यन् · क्त्वा: दृत्वा · ल्यप्: प्रदृत्य · तुमुन्: दर्तुम् · णमुल्: दारम् · घञ्: दारः · क्तिन्: दृति · क्वसु: ददृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृत
दृत
dṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृत वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ दृता]
१. सम्मानित । आदृत ।
२. दीर्ण । विदीर्ण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृत a. Respected, honoured. --ता Cumin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0575-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृत त्रि० दृ + क्त १ आदरयुक्ते आदृतः दॄ--विदारे क्त बा० ह्रस्वः । २ विदीर्णे “दृते दृंह मामित्रस्य” यजु० ३६ । १८ “दृते दृ विदारे विदीर्णे जराजर्जरितेऽपि शरीरे” वेददी० ३ जीरके स्त्री शब्द च० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3668,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृतः, त्रि, (दृ + क्तः ।) आदृतः । आदरार्थ- दृधातोः कर्म्मणि क्तप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-739-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन-आदृतसमास: अन + दृत तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दृ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दृ + क्त | आदृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनआदृत 📚अन 📚दृत ➤ अन (जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृ…) + दृत (मारना, हिंसा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)))
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन 📚पु क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर🟠🔵🟣🟢🟤
दृत 📚सम्मानित । आदृत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अनादृतअन + आदृतदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • अन-आदृत = अन + आदृत तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आदृत: आ + दृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें