🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनाश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन-+अश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अश

अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

अंग्रेज़ी: to pervade,to heap,to pile up

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्
  2. अश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्
  3. अशन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. अशन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. अशन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअशःअशौअशाः
द्वितीयाअशम्अशौअशान्
तृतीयाअशेनअशाभ्याम्अशैः
चतुर्थीअशायअशाभ्याम्अशेभ्यः
पञ्चमीअशात् / अशाद्अशाभ्याम्अशेभ्यः
षष्ठीअशस्यअशयोःअशानाम्
सप्तमीअशेअशयोःअशेषु
सम्बोधनहे अशहे अशौहे अशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अश् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (व्याप्तौ सङ्घाते च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअश्नुतेअश्नुवातेअश्नुवते
मध्यमअश्नुषेअश्नुवाथेअश्नुध्वे
उत्तमअश्नुवेअश्नुवहेअश्नुमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अश्नुते · लिट् (आत्मने.): आनशे · लुट् (आत्मने.): अशिता · लृट् (आत्मने.): अक्ष्यते · लोट् (आत्मने.): अश्नुताम् · लङ् (आत्मने.): आश्नुत · विधिलिङ् (आत्मने.): अश्नुवीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अक्षीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अशन · ण्वुल्: आशकः · तृच्: अष्टा · ण्यत्: आश्यः · तव्य: अष्टव्यः · अनीयर्: अशनीयः · क्त: अष्टः · क्तवतु: अष्टवान् · शानच्: अश्नुवानः · क्त्वा: अष्ट्वा · ल्यप्: प्राश्य · तुमुन्: अष्टुम् · णमुल्: आशम् · घञ्: आशः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आनशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अश
अश
aśa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश संहतौ--व्याप्तौ च स्वादि० आत्म० सक० वेट् । अश्नुते आशिष्ट आष्ट आनशे । अशिता--अष्टा अक्ष्यते- अशिष्यते अश्लुवानः अष्टिः व्यष्टिः समष्टिः “खं प्रावृषेण्यैरिव चानशेऽब्दैः” भट्टिः “प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद्यानशे दिशः” रघुः ।
अश भोजने क्र्यादि० पर० सक० सेट् । अश्नाति आशीत् । आश । अशिता अशिष्यति । “त्र्यहं परञ्च नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः, मनुः तदहं भक्त्युपहृतम- श्रामि प्रयतात्मनः” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश ऊ ङ न (स्वादिं-आत्मं-सकं-वेट् ।) व्याप्ति- संहत्योः । ऊ ङ अशिष्यते अक्ष्यते । न अश्नो- ति । संहतिः समूहः । इति दुर्गादासः ॥ (“यद्ददाति गयास्थश्च सर्व्वमानन्त्यमश्नुते” । [] इति याज्ञवल्क्यसंहिता ।)
अश ग (क्र्यादिं-परं-सकं-सेट् ।) भोजने । अश्नात्यन्नं बुभुक्षितः । इति दुर्गादासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन-अशसमास: अन + अश तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनअश 📚अन 📚अश ➤ अन (जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृ…) + अश (फैलना, राशि करना, ढेर करना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन 📚पु क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर🟠🔵🟣🟢🟤
अश 📚संहतौ--व्याप्तौ च स्वादि० आत्म० सक० वेट् । अश्नुते आशिष्ट आष्ट आनशे । …🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अनाशअन + अशदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • अन-अश = अन + अश तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अश: अश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें