🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:15:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनिमिष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनिमिष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनिमिष

अर्थ: - नास्ति निमिषं यस्य

संस्कृत: देवः, मत्स्यः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनिमिष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनिमिष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनिमिष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनिमिषःअनिमिषौअनिमिषाः
द्वितीयाअनिमिषम्अनिमिषौअनिमिषान्
तृतीयाअनिमिषेणअनिमिषाभ्याम्अनिमिषैः
चतुर्थीअनिमिषायअनिमिषाभ्याम्अनिमिषेभ्यः
पञ्चमीअनिमिषात् / अनिमिषाद्अनिमिषाभ्याम्अनिमिषेभ्यः
षष्ठीअनिमिषस्यअनिमिषयोःअनिमिषाणाम्
सप्तमीअनिमिषेअनिमिषयोःअनिमिषेषु
सम्बोधनहे अनिमिषहे अनिमिषौहे अनिमिषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनिमिष
अनिमिष
animiṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनिमिष १ वि॰ [सं॰]
१. निमेष रहीत । स्थिरदृष्टि । टकटकी बाँधकर देखने वाला ।
२. जागरूक (को॰) ।
३. विकसित । खुलाहुआ । जैसे आँख या पुष्प [को॰] ।
अनिमिष २ क्रि॰ वि॰
१. बिना पलक गिराए । एकटक । उ॰— सुंदरता से अनिमिष चितवन छू कोमल मर्मस्थल ।—युगवाणी, पृ६२ ।
१. निरंतर
अनिमिष ३ संज्ञा पुं॰
१. देवता ।
२. मछली ।
३. विष्णु (को॰) ।
४. महाकाल का नाम (को॰) ।
५. एक रतिबंध (को॰)
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-निमिष mfn. not winking, looking steadily, vigilant, RV. &c.
open (as eyes or flowers)
अ-निमिष (अस्), m. not winking; a god, BhP.
अ-निमिष m. N. of Viṣṇu, RTL. 106, note 1.
a fish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (29,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनिमिषं --षा --मेषं ind. Ved. Without winking, vigilantly; incessantly.
अनिमि(मे)ष a. [न. ब.] 1 Not winking, steadfastly or intently fixed; ˚लोचनं सुचिरमालोक्य K. 102; ˚पक्ष्मणा 131; शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिः R. 3. 43; ˚दर्शनरमणीयैः K. 50 fish and twinkleless glances. --2 Vigilant, [] watchful. --3 Open (as eyes, flowers). --षः 1 A god (for the eyes of gods do not twinkle); Śi. 5. 57. --2 A fish. --3 Viṣṇu. --4 N. of Mahākāla. --Comp. --दृष्टि, --नयन, --लोचन a. looking steadfastly or with a fixed gaze, gazing intently.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0064-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिमि(मे)ष पु० नास्ति निमि(मे)षः चक्षुःस्पन्दनं यस्य मिष घञ् कुटादि० न गुणः, मिष--भ्वादि घञ्--वा, । चक्षुः- स्पन्दनशून्ये देवे “सुरेषु नापश्यदवैक्षताक्ष्णोर्नृपे निमेषं निजसम्मुखे सेति” नैषधे सुराणां निमेषशून्यत्वमुक्तम् “अस्वप्नजो अनिमिषा” इति २, २७, ९ संक्रन्दनो अनि- मिष एकवीर इति च ऋ० १०१०३, १ । मत्स्ये च । निमिषो दृष्टिप्रतिबन्धस्तच्छून्ये विष्णौ च । “नैमिशऽनि- मिषक्षेत्रे” इति भाग० “अनिमिषः विष्णुः अलुप्तदृष्टित्वात् तस्य क्षेत्रे इति श्रीधरः । न निमिषति चलतीति नि + मिष --क न० त० । महाकाले । क्रियाशून्ये वस्तुमात्रे त्रि० । स्पन्द- नशून्ये त्रि० । “शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिरिति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिमिषः, पुं, स्त्री, (नास्ति निमिषः निमेषः चक्षु- स्पन्दनं यस्य सः ।) देवता । मत्स्यः । इत्यमरः ॥ (निमेषरहितः । स्थिरदृष्टिः । सावधानः । अप्र- मत्तः । “सुरेषु नापश्यदवैक्षताक्ष्णो- र्नृपे निमेषं निजसम्मुखे सति” । इति नैषधे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-046-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनिमिषअनिमिष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनिमिष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनिमिष 📚 ➤ - नास्ति निमिषं यस्य
संस्कृत: देवः, मत्स्यः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनिमिष 📚निमेष रहीत । स्थिरदृष्टि । टकटकी बाँधकर देखने वाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬