🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:23:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनीशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनीशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनीशम्

अर्थ: "प्रमुख,सर्वोच्च"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनीश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अनीश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अनीश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनीश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनीशःअनीशौअनीशाः
द्वितीयाअनीशम्अनीशौअनीशान्
तृतीयाअनीशेनअनीशाभ्याम्अनीशैः
चतुर्थीअनीशायअनीशाभ्याम्अनीशेभ्यः
पञ्चमीअनीशात् / अनीशाद्अनीशाभ्याम्अनीशेभ्यः
षष्ठीअनीशस्यअनीशयोःअनीशानाम्
सप्तमीअनीशेअनीशयोःअनीशेषु
सम्बोधनहे अनीशहे अनीशौहे अनीशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनीश
अनीश
anīśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनीश १ वि॰ [सं॰]
१. ईशरहित । बिना अभिभावक या मालिक का ।
२. जो स्वामी या मालिक न हो ।
३. शक्तिरहित । असमर्थ ।
४. जिसके ऊपर कोई न हो । सबसे श्रेष्ठ ।
४. जो स्वतंत्र या खूदमुख्तार न हो [को॰] ।
अनीश २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. ईश्वर से भिन्न वस्तु । जीव । माया ।
अनीश ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] असहायावस्था । असमर्थता । दीन अवस्था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-ईश mfn. one who has not a lord or superior, paramount
powerless, unable
अन्-ईश m. Viṣṇu
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (30,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनीश a. 1 Having no lord or superior, paramount, supreme, without a controller, uncontrolled; सर्वप्रभुरनीशस्त्वं R. 10. 20. --2 Not a master or lord, having no mastery or control over, not master of (with gen.); powerless; गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः Ś. 2; अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि न्यस्तं V. 2. 19; Ms. 9. 104. --3 Not one's own master, not independent (अस्वतंत्र); एको ह्यनीशः सर्वत्र. --शः N. of Viṣṇu (सर्वनियंता अनन्यस्वामिको हि सः). --शा Helplessness ( दीनभाव); समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ नीशया शोचति मुह्यमानः Muṇḍ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0066-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीश पु० नास्ति ईशो नियन्ता यस्य ब० । सर्वनियन्तरि विष्णौ, स्वामिशून्ये त्रि० । न० त० । ईश्वरभिन्ने “भजेरन् मातृकं रिकथमनीशास्ते हि जीवतोरिति” मनुः । अस्वतन्त्रे, “एकोह्यनीशः सर्वत्रेति” व्यास स्मृतिः । ईश--भावे अङ् न० त० । दीनभावे स्त्री “निमृगोऽनी- शया शोचतीति” मु० उ० । दोनभावोऽनीशेति भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0169,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीशः, पुं, (नास्ति ईशः नियन्ता यस्य सः ।) विष्णुः । इति तस्य सहस्रनाममध्ये पठितः ॥ ईश्वरभिन्ने त्रि । यथा, -- “अनीशो वा कुर्य्याद्भुवनजनने कः परिकरं” । इति पुष्पदन्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनीशम्अनीश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनीश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अनीश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनीशम् 📚 ➤ "प्रमुख,सर्वोच्च"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनीश 📚ईशरहित । बिना अभिभावक या मालिक का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬