🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनु

अर्थ: पश्चात्,पीछे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनु
अनु
anu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अनु' — पीछे, समानता (3.3.263)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनु १ उप॰ [सं॰] जिस शब्द के पहले यह उपसर्ग लगता है उसमें इन अर्थो का संयोग करता है—
१. पीछे । जैसे, अनुगामी, अनुसरण ।
२. सदृश । जैसे, अनुकाल, अनुकुल, अनुरुप, अनुगुण ।
३. साथ । जैसे, अनुकंपा, अनुग्रह, अनुपान ।
४. प्रत्येक । जैसे, अनुक्षण, अनुदिन, ।
४. बारंबार । जैसे, अनुगणन अनुशीलन । गणरत्न सहोदधि में इसके निम्मांकित अर्थ निर्दिष्ट किए गए है—वेदाध्ययन, अनुष्ठान, सामीप्य, पश्चादभाव, अनुबंधन, साम्य, अभिमुख, हीन, विसर्ग और लक्षण ।
अनु २ संज्ञा पुं॰
१. राजा ययाति का एक पुत्र ।
२. प्राचीन भारत की एक जाति [को॰] ।
अनु ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अणु] दे॰ अणु । उ॰—मिल्यों चंद्र कनि चांविकनि अनु अनु ह्वै मनु जाइ ।—भिखारी ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ १४१ ।
अनु ४पु अव्य॰ [हिं॰] हाँ । ठीक है । उ॰—प्रनु तुम कही नीक यह सोभा । पै कुल सोई जेहि भँवर जेहि लोमा ।—जायसी (शब्द॰) ।
अनु क्रमरणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ अनुक्रमणिका [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अनु mfn. = अणु, q.v., L.
2. अनु m. a non-Āryan man, RV.
N. of a king (one of Yayāti's sons)
of a non-Āryan tribe, MBh. &c.
3. अनु ind. (as a prefix to verbs and nouns, expresses) after, along, alongside, lengthwise, near to, under, subordinate to, with. (When prefixed to nouns, especially in adverbial compounds), according to, severally, each by each, orderly, methodically, one after another, repeatedly. (As a separable preposition, with accusative) after, along, over, near to, through, to, towards, at, according to, in order, agreeably to, in regard to, inferior to, Pāṇ. i, 4, 86. (As a separable adverb) after, afterwards, thereupon, again, further, then, next.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (31,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु ind. (Either used with nouns to form adverbial compounds, or as a prefix to verbs and verbal derivatives, or as a separable preposition with acc. and regarded as a कर्मप्रवचनीय) 1 After, behind, along after (पश्चात्); सर्वे नारदमनु उपविशंति V. 5; प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन् R. 8. 72; तं गच्छंत्यनु ये विपत्तिषु सदा ते तत्प्रतिष्ठाशया Mu. 1. 14; असौ कुमारस्तमजोनुजातः R. 6. 78; रत्या च साशंकमनुप्रयातः Ku. 3. 23; क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् R. 2. 24; अनुविष्णु = विष्णोः पश्चात् P. II. 4. 18 Sk.; तदनु कथेयर्माधवीयामवस्थां Māl. 9. 26 afterwards. --2 Along, along-side, by the side of, lengthwise (यस्य च आयामः); जलानि सा तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीं R. 13. 61; सोऽ श्वमेधशतेनेष्ट्वा यमुनामनु वीर्यवान् । त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गंगामनु चतुःशतान् Mb.; अनुगंगं वाराणसी = गंगामन्वायतं ( गंगादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षिता) situated alongside the Ganges P. II. 1. 16 Sk.; आविर्भूतप्रथममुकुलाः कंदलीश्चानुकच्छं Me. 21; गिरिरिव अनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः V. 3. 3 along the sides or slopes. --3 After, in consequence of, being indicated by; जपमनु प्रावर्षत् P. II. 3. 8 Sk. ( हेतुभूतजपोपलक्षितं वर्षणं); so वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्. --4 With, along with (सहार्थे); connected with; नदीमनु अवसिता सेमा P. I. 4. 85 Sk. (नद्यासह संबद्धा); उमास्तनोद्भेदमनु प्रवृद्धः Ku. 7. 24 along with, contemporaneously; Śi. 8. 56; दिवसोनुमित्रमगमद्विलयं 9. 17. --5 Inferior or subordinate to (हीने); मित्रलाभमनु लाभसंपदः Ki. 13. 52 inferior, lower in value or importance; अनु हरिं सुराः = हरेर्हीनाः P. I. 4. 86 Sk. --6 In a particular relation or state (इत्थंभूताख्याने प्रकारविशेषनिरूपणे); भक्तो विष्णुमनु Sk. (विष्णोरित्थंभूतः, भक्तिविशेषयुक्तः) an ardent devotee of Viṣṇu; यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु Rām. favourably inclined or devoted to. --7 Having a part or share, participation; or one that claims a share of (भागे); भागोऽस्यास्ति इति भागस्वामी; लक्ष्मीर्हरिमनु (हरेर्भागः) Sk., हरिस्वामिकभागवतीत्यर्थः. --8 Repetition, in a distributive sense, mostly in comp. (वीप्सार्थे, विषयतायां); अनुदिवसं day by day, every day; अनुक्षणं every moment; ˚वेलं every time, frequently; वृक्षं वृक्षमनु सिंचति Sk. waters tree after tree, i. e. every tree (यावद्वृक्षव्यापकः सेकः). --9 Towards, in the direction of [] near, to, at (अनुर्यत्समया P. II. 1. 15); अनुवनमशनिर्गतः Sk.; ˚नदि Śi. 7. 24 near the river; प्रजिघाय कांतमनु मुग्धतरः 9. 55 to (प्रति); on or in, with the force of the locative; यदेतदस्यानुतटं विभाति 4. 39, 7. 1; तस्माद्गच्छेरनुकनखलं शैलराजावतीर्णां (जह्नोः कन्यां) Me. 50. --10 In orderly succession, according to; अनुक्रमं in regular order; अनुज्येष्ठं = ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येण in order of seniority; ˚पूर्वं; अनुरूपं = रूपस्य योग्यं Sk. --11 Corresponding with, like, in imitation of; सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजां त्व तु व्यथां मानुभूः V. 4. 25; so अनुगर्ज् to roar after or in imitation of. --12 Following, conformable to (अनुगत); तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरंजनात् R. 4. 12 (अनुगतोऽर्थो यस्य). --13 With regard to, towards, in respect of; अर्ध्यदानमनु चोदितो वचः Śi. 14. 53; साधुर्देवदत्तो मातरमनु. --14 On account of, by reason of (with abl.); समस्तो बत लोकोऽयं भजते कारणादनु । त्वं तु निष्कारणादेव प्रीयसे वरवर्णिनि ॥ Rām. As a separable adverb अनु is used only in the Vedas and means after, afterwards, later on, now, at this time, again, once more, then, and further. (The senses of अनु as given by G. M. are: --अनु वेदाध्ययनानुष्ठानसामीप्यपश्चाद्भावानुबंधसाम्याभिमुखहीनविसर्गलक्षणेषु; e. g. वेदे अनुवाकः; अनुष्ठाने अनुतिष्ठति; सामीप्ये अनुमेघं वर्षति; पश्चाद्भावे तदनु; अनुबंधने अनुशेते; साम्ये अनुकरोति; आभिमुख्ये मातरमनुधावति वत्सः; हीने अनुहरिं सुराः; विसर्गे अनुजानीते; लक्षणे अनुवनमशनिर्गतः). The senses of अनु may be thus expressed in verse: --आयामेऽपरभावे च (पश्चादर्थे) वीप्सायां सन्निधौ तथा । इत्थंभूते लक्षणे च भागसादृश्ययोरपि ॥ योग्यतायां तथा हीने तृतीयार्थे ह्यनुक्रमे । अर्थेष्वेतेषु बहुशो ह्यनुशब्दः प्रयुज्यते ॥.
अनुः Ved. 1 A man. --2 N. of a son of Yayāti.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0067-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनु अव्य० अन--उ । “अनु वेदाध्ययनानुष्ठानसामीप्यपश्चा- द्भावानुबन्धसाम्याभिमुखविसर्गलक्षणेष्विति” गणरत्नोक्तेषु अर्थेषु तत्र वेदे अनुवाक इति । अध्ययने अन्वधीते, अनुष्ठाने, अनुतिष्ठति, सामीप्ये अनुमेघं वर्षति, पश्चाद्भावे तदनु, अनुबन्धने, अनुशेते अनुशयः, साम्ये, अनुकरोति, आभिमुख्ये अनुमातरं वत्सोधावति, हीने अनु हरिं सुराः विसर्गे (प्रवृत्त्यप्रतिबन्धे) अनुजानीते, लक्षणे, अनु वन- मशनिर्गतः” । “अनुर्लक्षणे” इति “तृतीयार्थे” इति (सहार्थे) “हीने” इति, लक्षणेत्थम्भूताख्यानभाग वीप्सासु प्रतिपर्य्यनव इति, च (पा०) उक्तेषु अर्थेषु, तत्र लक्षणे, जपमनुप्रावर्षत् । “हेतुभूतजपोपलक्षितम् वर्षणम्” सि० कौ० सहार्थे, नदीमनु अवसिता सेना, “नद्या सह संबड्वा सेना” सि० कौ० हीने, हरिमनु सुराः हरेर्हीना इत्यर्थः, लक्षणे वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्, तत्र च वृक्षप्रका- शेन विद्युद्विद्योतदेशज्ञापनात् वृक्षो लक्षणमिति प्रौ० मनो० । (इत्थम्भूतः) कञ्चित् प्रकारं प्राप्तः आख्यायते अनेन, इत्थ- म्भूताख्यानं प्रकारविशेषनिरूपकं तस्मिन्नर्थे, यथा भक्तोहरि- मनु, हरेरित्थम्भूतः, भक्तिविशेषयुक्त इत्यर्थः । भागे भागो- ऽस्यास्ति अर्शआद्यच् भागस्वामिनि, हरिमनु लक्ष्मीः, हरिस्वामिकभागवतीत्यर्थः । वीप्सायां विषयभूतायां, वृक्षं वृक्षमनु सिञ्चति, यावद्वृक्षव्यापकः सेकः । इयांस्तु भेदः अन्यत्रानुशब्दः तत्तदर्थस्य द्योतकः अत्र तु द्विवचनेनैव व्याप्तिबोधनात् अनोस्तद्विषयत्वमात्रम् । पाणिन्युक्तेष्वेष्वे- वार्थेष्वस्य कर्म्मप्रवचनीयसंज्ञा तेन तद्योगे द्वितीया एवं कर्म्मप्रवचनीयसंज्ञया गत्युपसर्गसंज्ञयोर्बाधनात् न षत्वादि न वा अनुव्यचलदित्यादौ गतिर्गतावित्यादिना निघातः । “अनुर्यत् समया इति” “यस्य चायाम इति च” (पा०) उक्ते सामीप्ये, अनुवनमशनिर्गत इति वनसमीपं गत इत्यर्थः आयामे, अनुगङ्गं वाराणसी, गङ्गादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षिता वाराणसीत्यर्थः नित्यसमासः योग्यत्वे च । अनुरूपम् । “रूपादियोग्यमिति” सि० कौ०, अनुक्रमम् । क्रमानतिक्रमे अत्रापि नित्यसमासः एतेषामुदारहरणानि शास्त्रान्तरेषु दृश्यानि दिग्मात्रमुदाह्रियते । तत्र पश्चादर्थे “तदनु ननु कयासौ ब्रूहि यातोऽध्ववृड्येति” लीला० । “तदनु ज्वलनं मदर्पितमिति” कुमा० असौ “कुमारस्तमजोऽनु- [] जात” इति रघुः । “रत्या च साशङ्कमनुप्रयात” इति कुमा० अनुष्ठाने, “शैलाधिपत्यं स्वयमन्वतिष्ठदिति” कुमा० सादृश्ये, “अनुगर्जितसन्दिग्धा” इति कुमा० । अनुगर्जितं गर्जनसदृशं प्रतिरूपगर्जितमित्यर्थः । अनुगताद्यर्थे नित्य- समासः । तथैव सोऽभूदन्वर्थो “राजा प्रकृतिरञ्चनादिति” रघुः । तत्र अन्वर्थः अनुगतोऽर्थो यस्येति प्रा० ब० वा अ- नित्यसमास उत्तरपदलोपो वा इति तत्र अनुगतार्थोपीति भेदः । एवमेव अनूप इत्यादावपि । उपासने च “अन्वा- सितमरुन्धत्येति” रघुः “पश्चादुपवेशनपूर्व्वकसेवायां धातो- र्लक्षणायामुनुर्द्योतकः । एवम् एतद्योगे वसतेः आधारस्य कर्म्मता अनुवसति ग्रामं देवदत्तः “मथुरामनूष्येति” मु० बो० क्रियासमभिव्याहृतस्यानुशब्दस्य तत्तत्क्रियासदृशतत्तत्- क्रियायां लक्षणाद्योतकत्वं तत्र आद्यक्रियाश्रयस्य कर्मत्वम् यथा मातरमनुरोदितीत्यादौ मातूरोदनसदृशरोदनस्य बोधनेन प्रथमरोदनाश्रयस्य मातुः कर्मत्वमेवमन्यत्र । कर्मणि तिङाद्युक्ते तु प्रथमा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनु, व्य, उपसर्गविशेषः । अस्यार्थाः । पश्चात् । सादृश्यं । लक्षणं । वीप्सा । इत्थम्भावः । भागः । [] हीनः । सहार्थः । आयामः । समीपं । परिपाटी । इति मेदिनी ॥ पुनरर्थः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनु 📚 ➤ पश्चात्,पीछे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनु 📚जिस शब्द के पहले यह उपसर्ग लगता है उसमें इन अर्थो का संयोग करता है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें