🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:10:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुमाष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुमाष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुमाष

अर्थ: मारना, हिंसा करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अनु + मष् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — माष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाषःमाषौमाषाः
द्वितीयामाषम्माषौमाषान्
तृतीयामाषेणमाषाभ्याम्माषैः
चतुर्थीमाषायमाषाभ्याम्माषेभ्यः
पञ्चमीमाषात् / माषाद्माषाभ्याम्माषेभ्यः
षष्ठीमाषस्यमाषयोःमाषाणाम्
सप्तमीमाषेमाषयोःमाषेषु
सम्बोधनहे माषहे माषौहे माषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मष् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममषतिमषतःमषन्ति
मध्यममषसिमषथःमषथ
उत्तममषामिमषावःमषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मषति · लिट्: ममाष · लुट्: मषिता · लृट्: मषिष्यति · लोट्: मषतात् · लङ्: अमषत् · विधिलिङ्: मषेत् · आशीर्लिङ्: मष्यात् · लुङ्: अमषीत् · लृङ्: अमषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मषण · ण्वुल्: माषकः · तृच्: मषिता · ण्यत्: माष्यः · तव्य: मषितव्यः · अनीयर्: मषणीयः · क्त: मषितः · क्तवतु: मषितवान् · शतृ: मषन् · स्य-शतृ: मषिष्यन् · क्त्वा: मषित्वा · ल्यप्: प्रमष्य · तुमुन्: मषितुम् · णमुल्: माषम् · घञ्: माषः · क्तिन्: मष्टि · क्वसु: मेषिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माष
माष
māṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उड़द ।
२. आठ रत्ती के बराबर का बाट या मान । माशा ।
३. शरीर के ऊपर काले रंग का उभरा हुआ दाग या दाना । मसा ।
माष २ वि॰ मुर्ख ।
माष पु ३ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ [हिं॰] 'माख' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माष m. (n. g. अर्धर्चादि) a bean, RV. &c. &c. (sg. the plant; pl. the fruit; in later times = Phaseolus Radiatus, a valued kind of pulse having seeds marked with black and grey spots)
a partic. weight of gold (= 5 Kṛṣṇalas = 1/10 Suvarṇa; the weight in common use is said to be about 17 grains troy), Mn.; Yājñ.
a cutaneous eruption resembling beans, L.
a fool, blockhead, L.
N. of a man g. बाह्व्-आदि
pl. (with or scil. अकृष्टाः) ‘wild beans’, N. of a Ṛṣi-gaṇa (the children of Su-rabhi, to whom, RV. ix, 86, 1-10 is ascribed), RAnukr.; R.; Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (814,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माषः [मष् संज्ञायां कर्तरि घञ्] 1 A bean; (the sing. being used for the plant and the pl. for the fruit or seed); तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् Sk. मुद्गाभावे माषाद्याः प्रतिनिधित्वमर्हंति J. N. V. --2 A particular weight of gold; माषो विंशतिमो भागः पणस्य परिकीर्तितः or गुंजाभिरष्टभिमार्षः --3 A fool, blockhead. --4 A kind of pulse. --5 A cutaneous eruption resembling beans. --Comp. --अदः, --आदः a tortoise. --आज्यं a dish of beans cooked with ghee. --आशः a horse. --ऊन a. less by a Māṣa. --वर्धकः a goldsmith.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0864-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माष पु० मप--संज्ञायां कर्त्तरि घञ् । (माषकलाइ) व्रीहिभेदे “दशार्द्धगुञ्जं प्रबदन्ति माषम्” इत्युक्ते “गुञ्जाभिर्दशभिर्माष इत्युक्ते च २ परिमाणभेदे । स्वार्थे क । तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4752,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माषः, पुं, (माषस्य फलम् । माष + अण् । “लुप् च ।” ४ । ३ । १६६ । इत्यस्य “फलपाकशुषा- मुपसंख्यानम् ।” इति काशिकोक्तेरणो लुप् । यद्बा, मस + घञ् पृषोदरादित्वात् साधुः ।) व्रीहिभेदः । माषकलाइ इति उरिद् इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । कुरुविन्दः २ धान्य- वीरः ३ वृषाकरः ४ मांसलः ५ बलाढ्यः ६ पित्र्यः ७ पितृभोजनः ८ । अस्य गुणाः । स्निग्धत्वम् । बहुमलकरत्वम् । शोषणत्वम् । श्लेष्मकारित्वम् । अनुष्णवीर्य्यत्वम् । झटिति- रक्तपित्तप्रकोपणत्वम् । वातहरत्वम् । गुरु- त्वम् । बलकरत्वम् । रोचकत्वम् । स्वादुत्वम् । श्रमसुखवतां नराणां नित्यं सेवनीयत्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “माषो गुरुः स्वादुपाकः स्निग्धो रुच्योऽनिला- पहः । उष्णः सन्तर्पणो बल्यः शुक्रलो वृंहणः परः ॥ भिन्नमूत्रमलस्तन्यमेदपित्तकफप्रदः । गुदकीलार्द्दितश्वासपंक्तिशूलानि नाशयेत् ॥” इति । कफपित्तकरा माषाः । इति च भावप्रकाशः ॥ अन्यच्च । “माषो बहुमलो वृष्यः स्निग्धोष्णो मघुरो गुरुः । वातनुद्वृंहणो बल्यो मेदोमांसकफप्रदः ॥” इति राजवल्लभः ॥ माषसूपेन मूलकभक्षणं निषिद्धं यथा, -- “मूलकं माषसूपेन मधुना च न भक्षयेत् ॥” इति च राजवल्लभः ॥ चतुर्द्दश्यां रविवारे च माषभक्षणनिषेधो यथा, चिररोगी च माषके । इति । “माषमामिषमांसञ्च मसूरं निम्बपत्रकम् । भक्षयेद्यो रवेर्वारे सप्तजन्मन्यपुत्त्रकः ॥” इति च तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ परिमाणविशेषः । माषा इति भाषा । तत [] पर्य्यायः । माषकः २ मासः ३ । इत्यमर- भरतौ ॥ हेमः ४ धानकः ५ । स च मागध- माने सुश्रुतमते ५ गुञ्जापरिमाणम् । चरकमते ६ । ८ गुञ्जापरिमाणम् । कालिङ्गमाने सुश्रुत- मते ५ । ७ । ८ गुञ्जापरिमाणम् । इति भाव- प्रकाशः ॥ वैद्यकान्तरे १० गुञ्जापरिमाणम् । यथा, -- “गुञ्जाभिर्दशभिर्माषः शाणो माषचतुष्ठयम् ।” इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (माषार्थे यथा, -- “द्बात्रिंशन्माषकैर्माषश्चरकस्य तु तैः पलम् । चरकार्द्धपलोन्मानं चरके दशरक्तिकैः । माषैः पलं चतुःषष्ट्या यद्भवेत्तत्तथेरितम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ।) ज्योतिःस्मृतिमते १२ गुञ्जापरिमाणम् । यथा, “पलं तु लौकिकैर्मानैः साष्टरत्तिद्विमाषकम् । तोलकत्रितयं ज्ञेयं ज्योतिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वधृतवचनेन पलं अष्टरत्तिका- धिकमाषद्वयाधिकतोलकत्रयम् । एतेन माषक- परिमाणं द्वादशरत्तिकं भवति ॥ * ॥ मूर्खः । त्वग्दोषभेदः । इति मेदिनी षे, २१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-718-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माष" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुमाषमाष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अनु + मष् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुमाष 📚 ➤ मारना, हिंसा करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माष 📚उड़द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अनुमाष: अनु + मष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें