🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:04:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनूका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनूकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनूकाः

अर्थ: कुल, वंश

संस्कृत: पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग

व्युत्पत्ति: अनु+उच्+क, कुत्वम् नि . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनूक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. अनूका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अनूक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. अनूका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अनूका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. अनूका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनूक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनूकःअनूकौअनूकाः
द्वितीयाअनूकम्अनूकौअनूकान्
तृतीयाअनूकेनअनूकाभ्याम्अनूकैः
चतुर्थीअनूकायअनूकाभ्याम्अनूकेभ्यः
पञ्चमीअनूकात् / अनूकाद्अनूकाभ्याम्अनूकेभ्यः
षष्ठीअनूकस्यअनूकयोःअनूकानाम्
सप्तमीअनूकेअनूकयोःअनूकेषु
सम्बोधनहे अनूकहे अनूकौहे अनूकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनूक
अनूक
anūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनूक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गत जन्म । पुर्व जन्म ।
२. कुल । वंश । खानदान ।
३. शील । स्वभाव ।
४. पीठ की हड्डी । रीढ़ ।
५. मेहराब के बीच की ईंट कीली ।
६. यज्ञ की वेदी बनाने के लिए ईंठ उठाने की खंचिया या पात्र ।
७. जाति या वंशगत विशिष्टता [को॰] ।
८. यज्ञ की वेदी का पृष्टभाग(को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूक m. n. (√ अञ्च् with अनु), the backbone, spine
the back part of the altar
a former state of existence
अनूक n. race, family, L.
peculiarity of race, disposition, character, VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (41,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूकः --कं [अनु-उच् समवाये कनिपातः कुत्वं; or fr. अंच् with अनु] 1 The back bone, spine (वंक्रयाधारः आयतः पृष्ठास्थिविशेषः); सदं चानूकं च गृहपतेः Ait. Br. (where Sāy. remarks अनूकं मूत्रवस्तिः स्यात् सास्नेत्येके वदंति च). --2 A kind of [] sacrificial vessel; according to some, the back part of the altar; अयुग्मागणमध्यमानूके. --3 Former birth or state of existence. --कं 1 Family, race. --2 Disposition, temperament; character, peculiarity of race; व्याधर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिका हि नराः स्मृताः Suśr.
अनूकः --कं [अनु-उच् समवाये कनिपातः कुत्वं; or fr. अंच् with अनु] 1 The back bone, spine (वंक्रयाधारः आयतः पृष्ठास्थिविशेषः); सदं चानूकं च गृहपतेः Ait. Br. (where Sāy. remarks अनूकं मूत्रवस्तिः स्यात् सास्नेत्येके वदंति च). --2 A kind of [] sacrificial vessel; according to some, the back part of the altar; अयुग्मागणमध्यमानूके. --3 Former birth or state of existence. --कं 1 Family, race. --2 Disposition, temperament; character, peculiarity of race; व्याधर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिका हि नराः स्मृताः Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0085-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूक पु० अनु + उच--समवाये क नि० कुत्वम् । गतजन्मनि । सुशीले न० । वङ्क्र्याधारे पृष्ठास्थिभेदे पु० । यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोर्नानूकस्य नापरसक्थयोरिति” शत० ३, ८, ३, २७, भाष्यकृता तथैव व्याख्यातम । चयन- साधने यज्ञिये इष्टकोपधायकपात्रभेदे न० । “अयुग्मागण- मध्यमानूके” इति कात्या० १६, ७, २२ । अयुग्मो य इष्टका गणः तासां मध्यमाऽनूके उपधेया इति । “एका च” कात्या० १६, ७, २३ । यांचैकेष्टका साप्यनूक एव । “अभितो युग्माः २४, अनूकमभितो युग्मा अर्द्धार्द्धिकया इति तद्व्या० । “साध्यमनूकं वक्त्रादिति” वृहत्संहितोक्तेपुरुषलक्षणभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूकं, क्ली, (अनु + उच् + घञर्थे कः, न्यङ्क्वादीनाञ्च इति कुत्वम् ।) कुलं । वंशः । शीलं । स्वभावः । इति मेदिनी ॥
अनूकः, पुं, (अनु + उच् + घञर्थे कः, न्यङ्क्वादीनाञ्च इति कुत्वम् ।) गतजन्म । पूर्व्वजन्म । इति मेदिनी ॥ (वंशः । कुलं । स्वभावः । शीलं । “अनूकं तु कुले शीले पुंसि स्यात् गतजन्मनि” । इति मेदिनी ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनूकाःअनूक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनूका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अनूक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनूकाः 📚 ➤ कुल, वंश
संस्कृत: पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनूक 📚गत जन्म । पुर्व जन्म🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अनूकाः: अनु+उच्+क, कुत्वम् नि . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें